Op deze manier drukt de Duitse filosoof Axel Honneth uit dat het zoeken en krijgen van erkenning de belangrijkste pijler en drijver van ons bestaan is. 

Waarom is elke vorm van erkenning direct ook een vorm van miskenning? 

Hoe hangen de relaties met je directe familie, de bakker op de hoek en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens samen? 

Waarom kunnen we als we geen goede arbeidsmarkt hebben, ook geen democratie hebben? 

Te gast is Bert van den Brink 

De denker die centraal staat is Honneth

Natuurlijk kunnen al deze dingen onderzocht worden, maar dat is niet mijn bedoeling hier. Ik wil weten — niet hoe ik tot dit bewustzijn kom — maar wat dit bewustzijn zelf is.” 

Op deze manier drukte de Duitse filosoof Edith Stein haar zoektocht naar het wezen van de empathie uit. 

Waarom vond Stein dat filosofie een roeping is? 

En hoe maakt zij van Thomas van Aquino een fenomenoloog? 

En op welke vormt het feit dat zij tot haar dood in Auschwitz een indrukwekkend, authentiek leven leidde, ook een belemmering? 

Te gast is Richard Steenvoorde 

De denker die centraal staat is Stein 

Op deze manier drukte de filosoof Frantz Fanon uit, hoe door de blik van een wit persoon, het volle gewicht van racisme op hem neerdaalt. 

Waarom is volgens Fanon het geweld van de kolonisator niet hetzelfde als het geweld van de gekoloniseerde? 

Welke rol speelde zijn psychiatrische praktijk in zijn filosofie? 

En hoe zijn de politieke strijd en de existentiële strijd verbonden? 

Te gast is Sam de Vlieger 

De denker die centraal staat: Fanon

Zo zette de negentiende-eeuwse filosoof Ludwig Feuerbach de kern van zijn atheïstische project uiteen. 

Waarom is volgens Feuerbach religie een vorm van project en bestudering van religie dus een vorm van antropologie? 

Wat maakte dat Marx dankzij Feuerbach definitief van zijn geloof viel? 

Waarom is protestantisme al een eerste vorm van secularisatie? 

Te gast is Sem Krepel 

De denker die centraal staat: Feuerbach

Zo begint het beroemde werk Structure of Scientific Revolutions van Thomas Kuhn, waarin hij zijn theorie over de opkomst en neergang van wetenschappelijke paradigma’s uiteenzet. 

Waarom zijn wetenschappers volgens Kuhn juist bijna nooit bezig met falsificeren, zoals Karl Popper beweert? 

Hoe kwam hij aan zijn bijnaam the worst enemy of science? 

En waarom is Einsteins uitspraak “God dobbelt niet” een teken van crisis? 

Te gast is Pieter Beck 

De denker die centraal staat is Kuhn

Op deze manier drukte Siddharta Gautama, de Boeddha, uit dat de mens in een oneindige cyclus zit van geboren worden, leven en sterven. 

Waarom was de verlichting die de Boeddha bereikte een bevrijding voor hemzelf en alle wezens? 
Denkt de Boeddha nou dat er een zelf is of juist niet? 
En op welke manier ontketende hij een revolutie tegen de hindoeistische religieuze en maatschappelijke kaders? 

Te gast is Michel Dijkstra
De denker die centraal staat is de Boeddha

Op deze manier drukte de Franse revolutionair en filosoof Louis Blanqui uit dat oneindigheid niet alleen aanlokkelijk, maar ook beangstigend of verlammend kan zijn. 

Wat is het verschil tussen het werkelijk oneindige en potentieel oneindige? 

Waarom kunnen we ons makkelijker een eeuwige hel, dan een eeuwige hemel indenken? 

En wat hebben Kant, Nietzsche en Camus met de afwas te maken? 

Te gast is Victor Gijsbers 

De denker die centraal staat is Oneindigheid

Op deze manier drukte de Amerikaanse filosoof en psycholoog William James uit wat de kern van zijn project is. 

Wat bedoelt James met de door hem geïntroduceerde term “stream of consciousness”? 

Waarom moeten we filosofische ideeën beoordelen op hun cash value? 

Waarom willen we als mensen altijd theoretiseren over ervaringen en zo van percepten naar concepten gaan? 

Te gast is Hein van Dongen 

De denker die centraal staat: James 

Op deze manier bekritiseerde de Britse filosoof G.E. Moore het idealisme dat volgens hem alom vertegenwoordigd is in de filosofie. 

Wat houdt de common sense-filosofie in die Moore tegenover het idealisme stelt? 

Waarom is common sense iets anders dan boerenwijsheid? 

En waarom is het argument met zijn handen tegelijk kinderlijk eenvoudig en complex? 

Te gast is Wim Vanrie 

De denker die centraal staat: Moore 

Op deze manier drukte Isaiah Berlin een mogelijkheid uit, die zich momenteel voltrekt met het denken van de Frans-Amerikaanse filosoof René Girard.

Waarom wordt Girard omarmd door Silicon Valley- en MAGA-mannen als Peter Thiel en JD Vance?

Verdraaien zij het denken van Girard of geeft zijn denken inderdaad aanleiding tot antidemocratische gedachtengoed en vijanddenken?

En wat gebeurt er als we mimetische begeerte niet remmen, maar juist aanwakkeren?

Te gast is Guido Vanheeswijck

Thema: Girard en de tech-bro’s

Hoe walgelijk de uitspraak ook, het appelleert aan een vraag die je wel met recht kan stellen: zit er een grens aan de compassie die je kan hebben met anderen, als het jezelf gaat raken? 

“'U interesseert me niet.’ Geen mens kan die uitspraak doen zonder een wreedheid te begaan en de gerechtigheid te schenden” stelde de Frans-joodse filosofe Simone Weil. In haar denken en leven streefde zij radicale compassie na. 

Wat waren Weils inspiratiebronnen voor deze levenshouding? En welke rol spelen emoties hierbij? 

In deze aflevering van de Podcast Filosofie kijken we naar compassie, door de bril van Simone Weil. 

Dat doen we in samenwerking met het Titus Brandsma Instituut en stichting Socires. Naar aanleiding van de intellectuele biografie van Titus Brandsma, geschreven door Inigo Bocken. 

Allard en Inigo ontvangen Frits de Lange, emeritus-hoogleraar ethiek aan de Protestantse Theologische Universiteit en auteur van Simone Weil, In alles tot het uiterste. 

Simone Weil kun je kennen van de eerdere aflevering die wij over haar maakten, met Marc de Kesel. Een linkje naar deze aflevering vind je hier.

Botox, fillers, iets aan je neus laten doen, grotere borsten, een buttlift, haarimplantaten. Het is steeds normaler om wat aan je lichaam te verbouwen. En niet alleen voor mensen bij wie alles wat meer is gaan hangen; ook jongeren optimaliseren graag hun voorkomen. Want waarom met een te klein/groot/dik of dun lichaamsdeel lopen als je het ook kan aanpassen? 

Het is letterlijk de meest uiterlijke vorm van maakbaarheidsdenken. Het bevindt zich op alle terreinen van ons leven. Kijk maar eens rond in de stationsboekwinkel, je vindt er boeken die je vertellen hoe je je opvoeding, carrière, lichaam, relatie, agenda, vakantie kan optimaliseren. En dan heb ik het nog niet over maatschappelijke, politieke, economische en ecologische maakbaarheid. 

“Sla acht op jezelf, en waar je jezelf aantreft, laat jezelf daar los; dat is het allerbeste.” De middeleeuwse monnik Meister Eckhart pleit juist voor gelatenheid. Waarom vindt volgens Eckhart de mens juist in berusting zijn bestemming? Hoe raakt dat aan wat de oosterse filosofie Wu Wei noemt? En waarom werd Eckhart verketterd?

In deze aflevering van de Podcast Filosofie kijken we naar maakbaarheid, door de bril van Meister Eckhart. Dat doen we in samenwerking met het Titus Brandsma Instituut en stichting Socires. Naar aanleiding van de intellectuele biografie van Titus Brandsma, geschreven door Inigo Bocken.

In deze aflevering ontvangt Allard Amelink, samen met Willem de Witte, Gerard Visser. Hij was tot 2015 hoofddocent cultuurfilosofie aan de Universiteit Leiden. Hij schreef verschillende werken over gelatenheid, waaronder: Gelatenheid. Gemoed en hart bij Meister Eckhart.

“Wanneer men de kracht voor de kleine dingen heeft, heeft men ze ook voor de grote,” schreef Etty Hillesum. Zij leefde als Joodse vrouw in de Tweede Wereldoorlog en werd op 29-jarige leeftijd vermoord in Auschwitz. In haar brieven en dagboeken lezen we over haar zoektocht naar persoonlijke groei en verbinding met de wereld, en tegelijk spelen op de achtergrond alle gruwelijkheden van het nazisme zich af. In deze aflevering van de Podcast Filosofie kijken we naar het innerlijk leven en de buitenwereld door de bril van Etty Hillesum.

Dat doen we in samenwerking met het Titus Brandsma Instituut en stichting Socires. Samen met Inigo Bocken ontvangt Allard Amelink in deze aflevering Ria van den Brandt. Zij is als onderzoeker en supervisor werkzaam aan de Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen van de Radboud Universiteit.

Het werk (uitgeverij Balans) is de volledige en kritische uitgave van het dagboek en de brieven van Etty Hillesum. 

Natuur en klimaat zijn thema’s waarbij je vooral moeizame blikken krijgt. Want het gaat natuurlijk snel over wat allemaal niet goed gaat – en dat is helaas veel. Opwarming van de aarde, afname biodiversiteit, het verdwijnen van landschappen. En het wordt snel technisch en beschouwend: CO2-uitstoot, toxische stoffen, planetaire grenzen. Als we niet uitkijken wordt de natuur niet meer dan technisch studieobject.

“Mijn haren rijzen te berge en de ogen van mijn ziel zijn wijd open, ik ben aanwezig, zonder het te beseffen, in dit onuitsprekelijke paradijs, en ik neem dit geheim waar, dit wijd open geheim dat er voor iedereen is, gratis, en niemand schenkt er aandacht aan.”

Thomas Merton werd na een bewogen leven vol seks en drank, in 1941 monnik in de Amerikaanse staat Kentucky. In 1948 verscheen zijn autobiografie De Louteringsberg, dat een wereldwijde bestseller werd. Tot aan zijn dood eind jaren 60, sprak hij zich uit over thema’s als atoombewapening, de economische uitbuiting van het mondiale zuiden, rassendiscriminatie. In deze aflevering van de Podcast Filosofie kijken we naar de natuur, door de bril van Thomas Merton

Dat doen we in samenwerking met het Titus Brandsma Instituut en stichting Socires. Naar aanleiding van de intellectuele biografie van Titus Brandsma, geschreven door Inigo Bocken. In deze aflevering ontvangt Allard Amelink, samen met Willem de Witte, Kick Bras, emeritus predikant en als onderzoeker gelieerd aan het Titus Brandsma Instituut te Nijmegen. En hij is schrijver van Onuitsprekelijk Paradijs. Over de groene spiritualiteit van Thomas Merton. 

De op-een-na meest vertaalde Nederlandse auteur? Jan van Ruusbroec! De verzuiling ligt ver achter ons. De samenleving is niet meer opgedeeld in een protestante, katholieke en socialistische werelden. Maar dat betekent niet dat er geen subsamenlevingen bestaan. De lijnen lopen niet meer langs religie of levensbeschouwing, maar langs opleidingsniveau, inkomen, leefstijl. “Probeer een BBB’er maar eens een bietenbal in plaats van een bitterbal te serveren. Of op een D66-bijeenkomst een ambtsgebed uit te spreken.”, zei Beatrice de Graaf laatst in een column in NRC. Het zijn online en offline bubbels. Want we wonen ook gescheiden – stad vs. platteland, dure wijken vs. minder dure wijken. Waardoor je mensen buiten je bubbel ook bij de supermarkt of op het schoolplein nauwelijks meer treft. En ontmoeting met mensen die echt anders in het leven staan kan ook verdraaid lastig zijn.

Hoe kun je een échte ontmoeting hebben? Moet je een deel van jezelf opgeven om de afstand te overbruggen? Of kun je juist door de ander meer jezelf worden? In deze aflevering van de Podcast Filosofie kijken we naar ontmoeting, door de bril van op een de meest vertaalde Nederlandstalige auteur allertijden: Jan van Ruusbroec. Dat doen we in samenwerking met het Titus Brandsma Instituut en stichting Socires. Samen met Inigo Bocken. ontvang ik, Allard Amelink, in deze aflevering Rob Faesen. Hij is emeritus hoogleraar aan de KU Leuven, de Universiteit Antwerpen en Tilburg University. Zijn onderzoek richt zich op de Middelnederlandse mystieke literatuur. 

Fascist was lange enkel een scheldwoord. Het fascisme van de jaren 30 en 40 lag ver achter ons en dus was de term alleen nog in gebruik om een tegenstander zwart te maken. De laatste tijd echter neemt de serieuze aandacht voor fascisme weer toe. Zo waarschuwt Timothy Snyder, hoogleraar geschiedenis in Toronto en eerder aan Yale en een van de meest toonaangevende auteurs over Europa in de 20ste eeuw, voor hedendaags fascisme. Hij ziet het in Rusland, Hongarije, en ook in Amerika. Maar wat is fascisme? Een politieke stroming? Of meer dan dat? Hoe vatbaar zijn wij zelf voor fascistisch denken? En wat is het beste tegengif?

“Achter elk fascisme schuilt een authentieke revolutie” schreef filosoof Walter Benjamin. Hij werd geboren in 1892 en stierf in 1940. Hij was toen als Jood op de vlucht voor de nazi’s en dreigde door Frankrijk uitgeleverd te worden aan de Duitsers. Daarop bracht hij zichzelf om het leven. Walter Benjamin heeft dus van dichtbij gezien wat fascisme is en kan doen in mensenlevens. In deze aflevering van de Podcast Filosofie kijken we naar fascisme, door de bril van Walter Benjamin.

Negen weken lang kijken we door de ogen van mystieke denkers naar de wereld van nu. De terugkeer van de sterke man, ecologisch bewustzijn, persoonlijke groei in chaotische tijden. We kijken naar wat denkers uit de afgelopen eeuwen ons hierover te vertellen hebben. 

Dat doen we in samenwerking met het Titus Brandsma Instituut en stichting Socires. 

In deze aflevering ontvangen Allard Amelink en Inigo Bocken, Willem de Witte. Willem studeerde filosofie in Amsterdam en Turijn. Hij is onderzoeker Integrale Ecologie bij denktank Socires, en schrijft een PhD over Walter Benjamin en Bruno Latour. 

Walter Benjamin kun je kennen van de eerdere aflevering die wij over hem maakten, met Thijs Lijster. Een linkje naar deze aflevering vind je hier.

“In diepste wezen is erotiek geweld”, stelde de Franse filosoof Georges Bataille. Geweld is volgens hem niet zomaar een bijverschijnsel, maar wezenlijk kenmerk van onze cultuur. In deze aflevering van de Podcast Filosofie kijken we naar geweld, door de bril van Georges Bataille.

Negen weken lang kijken we door de ogen van mystieke denkers naar de wereld van nu. De terugkeer van de sterke man, ecologisch bewustzijn, persoonlijke groei in chaotische tijden. We kijken naar wat denkers uit de afgelopen eeuwen ons hierover te vertellen hebben. Dat doen we in samenwerking met het Titus Brandsma Instituut en stichting Socires. In deze aflevering ontvang Allard Amelink en Willem de Witte, Marc de Kesel. essayist, filosoof en emeritus hoogleraar in de filosofie aan de Radboud Universiteit. En voor trouwe luisteraars een goede bekende – inmiddels een te lange reeks op om te sommen. Georges Bataille kun je kennen van de eerdere aflevering die wij over hem maakten, met Henk Oosterling. Een linkje naar deze aflevering vind je hier.

Veel plezier met deze aflevering.

De sterke man heeft de wind in de rug: Poetin, Trump, Orban, Erdogan. Maar ook in Nederland. Steeds meer Nederlanders verlangen naar een sterke, autoritaire leider. Uit recent onderzoek van HCSS blijkt dat de helft van Nederlanders het eens of deels eens is met de stelling dat we in Nederland behoefte hebben aan zo’n soort leider. 

"Het gaat er niet om grote dingen te doen, maar om kleine dingen groots te doen." Op deze manier reageerde Titus Brandsma op de verering van de sterke man in zijn tijd – de jaren dertig van de vorige eeuw. Hij pleitte tegenover het heldendom van de sterke man, voor een ‘onbekend heldendom’. 

Titus Brandsma was mysticus, priester en hoogleraar in Nijmegen. Hij stichtte scholen, was journalist en werd vanwege zijn felle kritiek op het nationaalsocialisme uiteindelijk vermoord in Dachau, 1942. 

Waarom hebben we tegenover de mannelijke kracht, vrouwelijke nodig? Wat is contemplatie in de actie? En wat is de waarde van mystiek in de strijd tegen extremisme? 

In deze aflevering van de Podcast Filosofie kijken we naar de sterke man, door de bril van Titus Brandsma. 

We starten dit seizoen met een speciale reeks. Negen weken lang kijken we door de ogen van mystieke denkers naar de wereld van nu. 

De terugkeer van de sterke man, ecologisch bewustzijn, fascisme, persoonlijke groei in chaotische tijden. We kijken naar wat denkers uit de afgelopen eeuwen ons hierover te vertellen hebben. Daarbij hoor je over filosofen die we al eerder bespraken, zoals George Bataille en Walter Benjamin. Maar ook nieuwe namen als Etty Hillesum en Hildegard von Bingen.

Deze speciale reeks maken we in samenwerking met het Titus Brandsma Instituut en stichting Socires. 

En het leukste nieuws is: deze 9 speciale afleveringen verschijnen niet om de week, zoals je van ons gewend bent, maar elke week. Dus vanaf volgende week donderdag 9 keer op rij de Podcast Filosofie

Daar gaan we verder zoals je van ons gewend bent. En ook dit keer hebben we weer een live event. Noteer ‘m vast in je agenda: vrijdag 21/11 in Utrecht. Meer informatie volgt nog.

Tot volgende week!

Op deze manier drukte de Duitse filosoof Ludwig Klages uit dat de rede en de wil uiteindelijk vijandig staan ten opzichte van het leven. 

Waarom leidt de rede tot een vernietiging van het leven? 

Waarom hield hij al in 1912 een pleidooi voor ecologisch bewustzijn? 

Hoe kunnen we leven vanuit het bewustloze onbewuste? 

Te gast is Rico Sneller 

De denker die centraal staat is Klages

Op deze manier drukt de hedendaagse Amerikaanse filosoof Graham Harman uit dat de werkelijkheid uit objecten bestaat en dat de mens hierop geen uitzondering is en dus geen verheven status geniet.

Wat houdt de object-georiënteerde ontologie van Harman in?

In welke zin is het speculatief-realisme wel en niet een breuk met het denken van Kant?

En waarom beweert Harman dat zijn denken een nieuwe theorie van alles is?

Te gast is Michiel Poorthuis

De denker die centraal staat: Harman

Op deze manier drukte Reinhold Niebuhr uit dat we bescheiden moeten zijn met onze pretenties, ook als we het goede voor ogen hebben. 

Hoe voorkomt een onrustig geweten volgens Niebuhr dat we doorslaan in cynisme of utopisme? 

Waarom moeten we lachen om ons falen? 

En waarom zagen Martin Luther King, Jimmy Carter, John McCain en Barack Obama Niebuhr als hun grote inspiratiebron? 

Te gast is Simon Polinder 

De denker die centraal staat is Niebuhr 

Op deze manier drukte Friedrich Nietzsche uit dat een leven van alleen maar comfort een dood leven is. 

Hoe moeten we omgaan met spanning en frictie in ons leven? 

Wat voor gevolgen heeft ons streven naar een zorgeloos leven op geopolitiek en economie? 

En wat moeten we met mensen die ons tegen de haren in strijken? 

Te gast is Arthur Kok

Het thema dat centraal staat is zorgeloosheid

Hier vind je de inaugurele rede van Arthur: https://fontys.gxcloud.net/web/file?uuid=83e14a41-c842-4d1e-9093-cd765a9537f6&owner=458011ba-35e2-4ec8-bae3-ef97620e85c6&contentid=286056&mode=incontext

Of kijk en luister de rede: https://fontys.mediamission.nl/Mediasite/Play/6842df24e47b407696faa176a8f0c71e1d

Op deze manier rekent de Australische filosoof Val Plumwood af met ons antropocentrisme. 

Waarom is dualisme in ons denken volgens Plumwood zo problematisch? 

Hoe geeft het feit dat we eetbaar zijn ons een andere houding ten opzichte van onze omgeving? 

Waarom zijn antropocentrisme, feminisme en kolonialisme voor haar met elkaar verbonden? 

Te gast is Lisa Doeland 

De denker die centraal staat is Plumwood

Deze manier van denken over vrijheid maakte Merab Mamardasjvili “de vrijste man van de Sovjet-Unie”. 

Wat bedoelt Mamardasjvili met de topologie van het denken? 

Wat houdt zijn eigen denkstijl, “bewustzijn hardop”, in? 

En hoe was hij een dissident door juist niet een dissident te zijn? 

Te gast is Evert van der Zweerde 

De denker die centraal staat is Mamardasjvili 

Op deze manier voert Plato de presocratische filosoof Zeno van Elea op, als iemand die fundamentele aannames aan het wankelen brengt. 

Wat leert Zeno’s beroemde paradox over Achilles en de schildpad ons over oneindigheid? 

Waarom noemde Aristoteles Zeno de uitvinder van de dialectiek? 

En wat hebben hotelkamers en ballenmachines met Zeno te maken? 

Te gast is Victor Gijsbers 

De denker die centraal staat: Zeno van Elea 

Op deze manier drukte de Chinese filosoof Confucius uit dat het ethische en politieke onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. 

Waarom beschouwt Confucius medemenselijkheid als de hoogste deugd? 

Waarom zijn weg, in tegenstelling tot het taoïsme, zich op de studie van het verleden? 

En hoe kan het dat democratie er niet in zit bij het confucianisme? 

Te gast is Michel Dijkstra 

De denker die centraal staat is Confucius

Zo drukte de Duitse filosoof Walter Benjamin uit dat denken dat de geschiedenis als vanzelf naar het goede toe beweegt, een illusie is. 

Wat bedoelt Benjamin met esthetisering van de politiek en politisering van de esthetiek? 

Wat is het utopisch potentieel van dromen? 

En wat kunnen de flaneur, de prostituee en de verzamelaar ons leren? 

Te gast is Thijs Lijster 

De denker die centraal staat: Benjamin

Op deze manier introduceerde de Franse filosoof Jean-François Lyotard de term postmodernisme in de filosofie. 

Waarom brengt Lyotard het postmodernisme naar de filosofie, maar stapt zelf al snel weer van die term af? 

Hoe ziet hij het sublieme terug in de avant-gardistische kunst? 

En welke rol speelt het kind-zijn in zijn filosofie? 

Te gast is Frans van Peperstraten 

De denker die centraal staat: Lyotard

Op deze manier benadrukte de politiek filosoof Thomas Hobbes het belang van een sociaal contract en een soeverein. 

Waarom is het volgens Hobbes noodzakelijk om aan zelfbinding te doen en ons “recht op alles” op te geven? 

Waarom mogen contractanten niets van de soeverein eisen en hem niet bevragen? 

En hoe is Hobbes zowel in het licht van de internationale als nationale politiek nu buitengewoon relevant? 

Te gast is Bert van den Brink 

De denker die centraal staat is Hobbes 

Met deze protreptische woorden spoort Marcus Aurelius zichzelf en uiteindelijk ons aan. 

Is Marcus Aurelius hét voorbeeld van een filosoof-koning, zoals Plato voor ogen had? 

Hoe kan je eigen slechte gedrag uitgroeien tot een zieke plek in de kosmos? 

En waarom is stoïcijnse filosofie uiteindelijk ook een sociale filosofie? 

Te gast is Dennis de Gruyter 

De denker die centraal staat: Marcus Aurelius

Op deze manier benadrukte de Spaanse filosoof en schrijver Maria Zambrano het belang van de dialoog tussen filosofie en poëzie. 

Hoe moet volgens Zambrano deze verhouding eruit zien? 

Wat heeft de figuur van Antigone ons vertellen over het onschuldige slachtoffer? 

En waarom moet de persoonlijke biografie van een filosofie juist doorklinken in zijn of haar denken? 

Te gast is Thomas Crombez 

De denker die centraal staat: Zambrano 

Op deze manier drukt de Duitse filosoof en socioloog Hartmut Rosa uit, dat de moderne maatschappij vervreemding in de hand werkt door continue versnelling. 

Wat zijn bij Rosa horizontale, verticale en diagonale resonantie? 

Waarom is onbeschikbaarheid hiervoor noodzakelijk? 

Op welke manier is resonantie de weg naar onthaasting? 

Te gast: Peter Sas 

De denker die centraal staat: Rosa

Op deze manier drukt de hedendaagse Chinese politiek-filosoof Zhao Tingyang uit dat in het Chinese denken boven de orde van staten nog een andere orde bestaat.

Hoe is “alles onder de hemel” volgens Zhao Tingyang een alternatief voor het westerse denken van binnen vs. buiten?

Waarom is het belangrijk om de aarde als subject zien?

En hoe is tianxia het antwoord op de uitdagingen waar we nu als mensheid voor staan?

Te gast is Haroon Sheikh

De denker die centraal staat: Zhao Tingyang

Op deze manier drukte de Amerikaanse filosoof Susanne Langer uit dat we het domein van de logica moeten oprekken.

Wat bedoelt Langer met “feeling” en waarom is het iets anders dan gevoel? 
Waarom is muziek lange tijd met dedain bekeken, maar nu juist een voorbeeld voor andere kunstvormen? 
En waarom is het feit dat wij symbolische wezen zijn, in onze tijd potentieel gevaarlijk? 

Te gast is Marlies de Munck

De denker die centraal staat: Langer

Met deze woorden drukte Albert Camus in Brieven aan een Duitse vriend uit dat het kwaad allereerst in onszelf bevochten moet worden, maar dat er ook een noodzaak tot verzet tegen geweld en ontmenselijking bestaat. 

Wat is de hogere liefde waar Camus van spreekt? 

Op welke manier reageert hij anders dan zijn “Duitse vriend” op de absurditeit van het bestaan? 

En waarom zijn deze brieven een sleutelwerk in het oeuvre van Camus? 

Te gast is Bas Heijne 

Het werk dat centraal staat: Brieven aan een Duitse vriend

Op deze manier drukt de Koreaans-Duitse filosoof Byung-Chul Han uit dat we vandaag de dag geen externe controle van een panopticum meer nodig hebben, omdat we die helemaal hebben geïncorporeerd. 

Waarom laten we ons vrijwillig uitbuiten in wat Han “de vermoeide samenleving” noemt?

Zei Marx dat religie “opium van het volk” of “opium voor het volk” is, en waarom is dat verschil belangrijk?

En welke prijs zijn we bereid te betalen om van negativiteit tot positiviteit te komen?

Te gast is Floris Schleicher

De denker die centraal staat: Han

Op deze manier drukte John Locke een van de basisbeginselen van zijn klassieke liberalisme uit. 

Waarom is voor de samenleving die Locke voor ogen had, persoonlijke matiging onmisbaar? 

Wat is de tragedie van het liberalisme? 

En waarom is Locke in zekere zin een slachtoffer van zijn eigen succes? 

Te gast is Bert van den Brink 

De denker die centraal staat is Locke

Deze scherpe analyse van de tijd gaf Jacques Ellul al in 1948.

Waarom wordt Ellul “de man die alles  al voorzien had” genoemd?

Hoe holt het technologisch-economische systeem onze vrijheid uit?

En waarom wantrouwde hij filosofen?

Te gast is Frank Mulder

De denker die centraal staat is Ellul

Op deze manier brak de 17e eeuwse filosoof Pierre Bayle een lans voor de atheïst. 

Waarom ging Bayle nog veel verder in zijn tolerantie en godsdienstvrijheid dan zijn vooruitstrevende tijdgenoten als John Locke? 

Hoe balanceert hij tussen scepsis en geloof? 

En waarom gelooft hij dat juist absolutisme de juiste staatsvorm is voor tolerantie? 

Te gast is Patrick Loobuyck 

De denker die centraal staat: Bayle

Zo beschrijft Gottlob Frege het belang van zijn filosofische project: het opschonen van de wiskundige en filosofische taal. 

Waarom was de introductie van onder meer de kwantor zo’n revolutie in wiskunde en filosofie?

Op welke manier kwam hij met een antwoord op de oude filosofische droom van onder andere Leibniz?

En hoe bracht hij de linguistic turn in gang?

Te gast: Wim Vanrie
De denker die centraal staat: Frege

Op deze manier drukt de 13e eeuwse Japanse denker Zenmeester Dōgen uit dat alle dingen verbonden zijn in vergankelijkheid en daarmee tegelijk iets onvergankelijks bevat.

Hoe verwerft Dōgen niet via, maar ín meditatie inzicht in de verlichting?

Wat is voor hem uiteindelijk de weg om gestalte te geven aan de compassie met de tienduizend dingen? 

En op welke manier is Heidegger met zijn grote werk Sein und Zeit schatplichtig aan het Japanse zenboeddhisme van Dōgen?

Te gast is Michel Dijkstra

De denker die centraal staat: Zenmeester Dōgen

Op deze manier drukte de Romeinse filosoof Seneca uit dat we het geluk op de verkeerde plek zoeken.

Wat is volgens Seneca wél de goede plek om het geluk te zoeken?

Hoe hangen zorg voor de ziel en zorg voor het lichaam samen?

Waarom wordt hij vaak gereduceerd tot interessante aforismen, terwijl zijn natuurfilosofie onmisbaar is voor een goed begrip van zijn denken?

Te gast is Dennis de Gruijter

De denker die centraal staat: Seneca

Op deze manier drukte de Lets-Amerikaans politiek-filosoof Judith Shklar uit dat wreedheid te vaak vermeden wordt als moreel criterium. 

Wat bedoelt Shklar met het liberalism of fear?

Waarom moeten we meer aandacht hebben voor ordinary vices - de dagelijkse ondeugden?

En waarom krijgt ze het verwijt dat haar filosofie te weinig hoopvol is?

Te gast is Thijs Kleinpaste

De denker die centraal staat: Shklar

Op deze manier zette de Schotse filosoof Mary Shepherd het denken over causaliteit op zijn kop.

Welke eigen positie neemt Shepherd in binnen het Britse empirisme dat nadenkt over de verhouding van de geest tot de externe wereld? 

Welke parallellen zijn er te trekken tussen haar denken en het denken van Kant, ondanks dat ze slechts een brak essay over hem had gelezen?

En waarom is Shepherd in de vergetelheid geraakt, terwijl ze zo relevant is voor het hedendaagse denken over causaliteit?

Te gast is Victor Gijsbers

De denker die centraal staat: Shepherd

Meer van Victor? Kijk op zijn eigen YouTube-kanaal: https://www.youtube.com/@VictorGijsbers
En lees ook zijn vertaling van het Tractatus van Wittgenstein: https://www.boomfilosofie.nl/product/100-10270_Tractatus

Op deze manier drukte de Duitse filosoof Martin Buber uit dat we als mens steeds aangesproken worden, maar er vaak voor kiezen om daarvoor niet open te staan.

Waarom schieten we volgens Buber snel van een ik-jij-relatie in een ik-het-relatie? En is dat altijd verkeerd?

Wie of wat is de Eeuwige Jij?

En waarom wordt hem morele anarchie verweten?

Te gast is Peter Sas

De denker die centraal staat: Buber

Te gast: Judith Zweistra, Jozef Waanders, Cees Zweistra en Allard Amelink

Het thema dat centraal staat: de Podcast Filosofie

Ga naar www.petjeaf.com/podcastfilosofie als je de podcast wilt steunen. Volg ons op Instagram en Facebook en deel onze berichten om nieuwe luisteraars te bereiken. Bovenal veel luisterplezier gewenst!

Met het stellen van deze grote metafysische vraag, benadrukt de Poolse filosoof Leszek Kołakowski het belang van het stellen van dergelijke grote vragen.

Wat is volgens Kołakowski het grote gevaar van totalitaire waarheidsclaims, zoals geloof en ideologie die geven?

Waarom is het belangrijk om metafysische vragen te blijven stellen, ook al zijn ze principieel onbeantwoordbaar?

En waarom noemde hij zichzelf een conservatieve socialistische liberaal?

Te gast is Guido Vanheeswijck

De denker die centraal staat: Kołakowski

Op deze manier drukte de Duitse bioloog, socioloog en filosoof Helmuth Plessner uit dat de mens zowel centrisch als excentrisch is.

Op welke manier onderscheidt het excentrische de mens van het dier? 

Waarom beschouwt Plessner de mens als kunstmatig van nature? 

En op welke manier werken Plessners biologische inzichten door in zijn politieke filosofie, die nog zeer actueel is in het licht van de oorlog in Oekraine? 

Te gast is Jos de Mul

De denker die centraal staat is Plessner

Artikel van Jos de Mul en Julien Kloeg over Schmitt en Plessner in relatie tot Oekraïne en Rusland

Wil je meer lezen van of over Plessner? Jos geeft je de volgende tips:

Van Plessner zelf:

Duitstalige uitgaven
Vrijwel alle werken zijn gepubliceerd in de 20 delen van de Gesammelte Schriften: H. Plessner (1980). Gesammelte Schriften Frankfurt am Main: Suhrkamp.

De belangrijkste werken daarin zijn :

• Plessner, H. (2016). Die Stufen des Organischen und der Mensch. Einleitung in die philosophische Anthropologie. Gesammelte Schriften, In deel IV. Frankfurt am Main: Suhrkamp.
• Plessner, H. (1981). Macht und menschliche Natur. Ein Versuch zur Anthropologie der geschichtlichen Welt. In Gesammelte Schriften, In deel V. Frankfurt am Main: Suhrkamp.
• Plessner, H. (1981). Grenzen der Gemeinschaft : eine Kritik des sozialen Radikalismus. In Gesammelte Schriften, In deel V Frankfurt am Mail: Suhrkamp.

Daarnaast zijn nog een aantal werken die niet in de Gesammelte schriften zijn opgenomen afzonderlijk gepubliceerd:

• Plessner, H. (2002). Elemente der Metaphysik (H.-U. Lessing Ed.). Berlin: Akademie Verlag.
• Plessner, H. (2019). Philosophische Anthropologie. Frankfurt a/M: Suhrkamp.

Nederlandtalige uitgaven

• Plessner, H. (1961). Lachen en wenen. Een onderzoek naar de grenzen van het menselijk gedrag. Utrecht/Antwerpen: Aula.
• Plessner, H. (1976). Hoe de mens bestaan kan. Inleiding in de wijsgerige antropologie. Alphen aan de Rijn: Samsom.
• Plessner, H. (2021). Grenzen van de gemeenschap. Kritiek van radicale sociale bewegingen. Gorredijk: Noordboek.

Engelse vertalingen

• Plessner, H. (1970). Laughing and Crying: A Study of the Limits of Human Behavior. Evanston,: Northwestern University Press.
• Plessner, H. (1999). The Limits of Community: A Critique of Social Radicalism (A. Wallace, Trans.). Amherst, N.Y.: Humanity Books.
• Plessner, H. (2018). Political anthropology. Evanston, Illinois: Northwestern University Press.
• Plessner, H. (2019). Levels of Organic Life and the Human (M. Hyatt, Trans.). New York: Fordham University Press.

Secundaire literatuur

Inleidend

• Jos de Mul, ‘Aan deze zijde van de utopie’. De wijsgerige antropologie van Helmuth Plessner, Inleiding in: Carola Dietze, Helmuth Plessner, leven en werk. Rotterdam: Lemniscaat, 2014. Gratis te downloaden : https://www.demul.nl/nl/publicaties/boekbijdragen/6380-aan-deze-zijde-van-de-utopie
• Dietze, C. Plessner. Leven en werk. Met een inleiding door Jos de Mul. Rotterdam: Lemniscaat.
• Fischer, J. (2008). Philosophische Anthropologie. Eine Denkrichtung des 20.Jahrhunderts. Freiburg/München: Verlag Karl Alber.
• De Mul, J. ( ed.), Plessner's Philosophical Anthropology. Perspectives and Prospects. Amsterdam/Chicago: Amsterdam University Press/Chicago University Press, 2014, 498 p. Gratis te downloaden: https://www.demul.nl/nl/publicaties/boeken/5744-artificial-by-nature-plessners-philosophical-anthropology-perspectives-and-prospects

Voor gevorderden

• De Mul, J. (2013). Understanding Nature. Dilthey, Plessner and biohermeneutics. In G. D’Anna, H. Johach, & E. S. Nelson (Eds.), Dilthey, Anthropologie, und Geschichte (pp. 459-478.). Würzburg: Königshausen & Neumann. Gratis te dwonloaden: https://www.demul.nl/nl/publicaties/boekbijdragen/6288-understanding-nature-dilthey-plessner-and-biohermeneutics
• De Mul, J. The Emergence of Practical Self-Understanding. Human Agency and Downward Causation in Plessner’s Philosophical Anthropology. In: Human Studies, December 2018 (DOI: 10.1007/s10746-018-09483-2). Gratis te dwonloaden: https://www.demul.nl/nl/publicaties/artikelen-in-academische-tijdschriften/6539-the-emergence-of-practical-self-understanding-human-agency-and-downward-causation-in-plessner-s-philosophical-anthropology
• De Mul, J. Polyzentrizität und Poly(ex)zentrizität: neue Stufen der Positionalität? Zu Telerobotern, Craniopagus-Zwillingen und globalen Gehirnen. In: A. Henkel & G. Lindemann (Hrsg.) Mensch und Welt im Zeichen der Digitalisierung. Baden Baden: Nomos, 2019, 187-207. Gratis te downloaden: https://www.demul.nl/nl/publicaties/boekbijdragen/6538-polyzentrizitaet-und-poly-ex-zentrizitaet-neue-stufen-der-positionalitaet-zu-telerobotern-craniopagus-zwillingen-und-globalen-gehirnen
• De Mul, J. The Political Task of Philosophical Anthropology in the Age of Converging Technologies. In Erik Norman Dzwiza-Ohlsen & Andreas Speer (Hrsg). Philosophische Anthropologie als interdisziplinäre Praxis. Max Scheler, Helmuth Plessner und Nicolai Hartmann in Köln – historische und systematische Perspektiven. Paderborn: Brill/Mentis, 2021, 305-326. Gratis te dwonloaden: https://www.demul.nl/nl/publicaties/boekbijdragen/6593-the-political-task-of-philosophical-anthropology-in-the-age-of-converging-technologies-1

Op deze manier drukte de Schotse filosoof David Hume uit dat alle oordelen die niet een analytische of empirische basis hebben, op voorhand zinloos zijn. 

Waarom stelt Hume dat causaliteit uiteindelijk een geloof is, geen feit?

Welke plek neemt irrationaliteit in in zijn denken?

En op welke manier was Hume van invloed op Darwin?

Te gast is Carla Rita Palmerino

De denker die centraal staat: Hume

Op deze manier drukte de Franse hedendaagse filosoof Marcel Gauchet uit dat in de politiek de autonomie het vandaag de dag volledig heeft gewonnen van de heteronomie. 

Waarom kan volgens Gauchet ook ons hedendaagse politieke bestel niet zonder een vorm van transcendentie?

Waarom moeten we onze politieke instituties niet zomaar voor lief nemen?

En hoe komt het dat we vandaag de dag niet meer met het verleden of de toekomst bezig zijn, maar alleen met het nu?

Te gast is Donald Loose

De denker die centraal staat: Gauchet

Op deze manier drukt 6e eeuwse filosoof Boethius hoe het gesprek met de filosofie een therapeutische werking kan hebben.

Is de filosofie volgens Boëthius uiteindelijk wel troostrijk?

Op welke manier vormt hij een brug tussen de antieke wereld en het christendom?

En hoe ligt zijn opvatting van tijd in lijn met hedendaagse natuurkundige inzichten?

Te gast is Piet Gerbrandy

De denker die centraal staat is Boëthius

Deze woorden uit 1871 van de Franse dichter Arthur Rimbaud zijn symbool komen te staan voor de ongrijpbaarheid van het individu. Toch zijn we vandaag de dag geobsedeerd met het vinden of verdedigen van ons “authentieke ik”.

Waarom is “jezelf zijn” tot een van de belangrijkste doelen van onze tijd geworden?

Is er eigenlijk wel zoiets als een “ik” en waar is die dan te vinden?

En welke rol spelen tegenslag en beheersing bij de zoektocht naar het ik? 

Te gast is Rico Sneller

Het thema dat centraal staat: authenticiteit

Willem Jan Otten is veelvuldig bekroond schrijver, dichter en essayist. Hij kreeg voor het boek Specht en zoon in 2005 de Libris Literatuurprijs. Heeft een eredoctoraat gekregen van de Universiteit Utrecht. En in 2014 kreeg hij de P.C. Hooft-prijs. Voor zover bekend niet bekroond maar wel de reden dat we hem gevraagd hebben voor de podcast - in 2006 verscheen de bundel Waarom komt u ons hinderen; 12 essays die hij schreef voor NRC over zijn literaire helden, onder andere over Pascal.

Muziek: Sonata a 12 in D Minor van Marc-Antoine Charpentier

Op deze manier drukte de op 19 juni 2023 400 jaar geleden geboren natuurkundige, wiskundige, theoloog en filosoof Blaise Pascal uit wat een paradoxaal wezen de mens is.

Wat voor verstrooiingen bedenkt de mens om niet aan zijn misère te hoeven denken?

Waarom moeten we niet vanuit de verbeelding leven, maar vanuit het hart?

En waarom leidt de vrije wil niet tot een resolute zelfverzekerdheid om mee door het leven te stappen, zoals tijdgenoot Descartes meende?

Te gast is Hanna Vandenbussche

De denker die centraal staat is Pascal 

Op deze manier drukte de Spaanse filosoof Miguel de Unamuno uit dat in de filosofie niet het verlangen naar kennis, maar het verlangen naar het leven leidend moet zijn.

Waarom wordt Unamuno de Spaanse Kierkegaard genoemd?

Wat betekent in zijn denken het tragische levensgevoel?

En waarom is volgens hem naast ratio ook verbeeldingskracht een kennisinstrument?

Te gast is Timo Slootweg

De denker die centraal staat: Unamuno 

Op deze manier drukte Zhuang Zi, in de geest van Lao Zi, uit dat je de tao nooit met woorden kunt fixeren.

Wie was Lao Zi en waarom legde hij zich erop toe om verborgen te blijven?

Welke betekenis heeft ‘niet doen’ bij hem en waar is dat niet hetzelfde als ‘niets doen’?

En waarom is volgens hem de zachte kracht de sterkste?

Te gast is Michel Dijkstra

De denker die centraal staat: Lao Zi

Met grote dank aan Filmhuis MIMIK in Deventer.

Op deze manier drukt de Duitse filosoof Hans-Georg Gadamer uit dat de betekenis  van een tekst of kunstwerk niet statisch is, maar mede door het verstaan van de lezer of kijker wordt bepaald.

Waarom moeten we een tekst of kunstwerk niet van een afstand beschouwen, maar als een gesprekspartner zien? 

Waarom zijn vooroordelen onvermijdelijk en bovendien niet altijd slecht?

Waarom speelt traditie een onmisbare rol in de manier waarop wij de wereld begrijpen?

Te gast is Gert-Jan van der Heiden

De denker die centraal staat is Gadamer 

Zo drukte de filosoof Herbert Marcuse dat er onder de oppervlakte van rijkdom en overvloed, armoede en repressie schuilgaat. 

Waarom leven we volgens Marcuse in het vrije westen toch in een totalitaire samenleving? 

Wat is de grote weigering en wie doen er niet meer mee? 

En had Margaret Thatcher gelijk toen ze zei: “there is no alternative”? 

Te gast is Thijs Lijster 

De denker die centraal staat is Marcuse

Op deze manier drukte Wilhelm Dilthey uit dat het leven in de Verlichtingsfilosofie te veel uit beeld was geraakt. 

Op welke manier probeert Dilthey de filosofie van Kant, de geschiedenis en de hermeneutiek samen te brengen in een nieuwe filosofie over het leven? 

Op welke manier maakte hij als eerste een onderscheid tussen de natuurwetenschappen en de geesteswetenschappen? 

En waarom is hij, ondanks dat hij een voorloper is van de fenomenologie en Heidegger, toch een relatief onbekende naam gebleven? 

Te gast is Jos de Mul

De denker die centraal staat: Dilthey 

Met dit als motto heeft de Australische filosoof Peter Singer aan de wieg gestaan van de toegepast ethiek. 

Wat is het verschil tussen hedonistisch utilisme en voorkeursutilisme? 

Wat bedoelt hij met specicisme en waarom is dat verkeerd? 

En waarom is hij een inspiratiebron voor effective altruism-beweging? 

Te gast is Lukas op de Beke 

De denker die centraal staat: Singer 

Op deze manier drukt de Amerikaanse filosoof Donna Haraway uit dat we, ook in wetenschap, geen neutrale positie kunnen innemen. 

Waarom zijn de grenzen waarmee we het individu afbakenen, zowel biologisch als op betekenisniveau kunstmatig? 

Waarom moeten we af van de uitzonderingspositie van de mens en response-able – antwoordelijk – de wereld tegemoet treden? 

Wat kunnen we leren van het Cyborg Manifest om op een speelse manier onze identiteit vorm te geven? 

Te gast is Lydia Baan Hofman 

De denker die centraal staat: Haraway 

Op deze manier bracht de Franse filosoof en schrijver Albert Camus de filosofie terug tot de wezenlijk vraag of het leven waard is om geleefd te worden. 

Welke rol speelt het absurde bij Camus en waarom is dat wat anders dan absurdisme? 
Waarom verliezen we onszelf zo snel in de hoop? 
En hoe komt het dat revoluties onvermijdelijk uitmonden in geweld? 

Te gast is Ruud Welten
De denker die centraal staat Camus 

Op deze manier zocht de Tsjechische filosoof en politiek dissident Jan Patočka de spanning op tussen objectiviteit en subjectiviteit. 

Wat bedoelt Patočka met de term “solidariteit van de geschokten”? 
Waarom moet de zorg voor de ziel weer terugkeren in de filosofie? 
En wat in zijn denken bracht hem ertoe op hoge leeftijd in opstand te komen tegen het communistisch regime in Tsjecho-Slowakije? 

Te gast is Guido Vanheeswijck 
De denker die centraal staat is Patočka

Wil je meer weten over Patočka? Lees dan De solidariteit van de schok van Dennis de Gruijter.

Op deze manier drukte de Elizabeth Anscombe uit dat praktische kennis het verschil bepaalt tussen per ongeluk en expres. 

Op welke manier bepaalt je eerste-persoonsperspectief de werkelijkheid? 
Waarom kunnen we morele keuzes niet reduceren tot een rekensom? 
Hoe kan de mens, onderhevig is aan natuurwetten, tegelijkertijd vrij zijn? 

Te gast is Niels van Miltenburg 
De denker die centraal staat is Anscombe 

Op deze manier drukte de Franse twintigste filosoof George Bataille uit dat al onze nutsoverwegingen en doelstellingen doorspekt zijn een verspillende, ontregelende energie. 

Welke rol speelt verspilling in onze economie? 
Wat is het verschil tussen soevereiniteit en autonomie? 
En wat hebben kunst, erotiek en ramadan voor Bataille met elkaar te maken? 

Te gast is Henk Oosterling 
De denker die centraal staat is Bataille 

Op deze manier drukte de Amerikaanse filosoof Richard Rorty uit dat je dat wat rechtvaardig is, niet absoluut kunt funderen, maar mensen wel kunt verleiden tot solidariteit.

Waarom ging Rorty over van de analytische traditie over naar het pragmatisme?
Welke rol spelen wilde orchideeën, vogels en Nabokov in zijn filosofie
En kan hij voorkomen dat zijn contingente pragmatisme vervalt tot plat relativisme?

Te gast is Dirk-Jan van Vliet
De denker die centraal staat is Rorty

Tips van de hoofdgast
Wil je meer weten van Richard Rorty? Dirk-Jan raad je de volgende artikelen en boeken aan:

• Philosophy and Social Hope. Engelse bundel met de meest toegankelijke artikelen van Rorty. Is niet beschikbaar in het Nederlands.
• Contingentie, Solidariteit en Ironie. Zie ik toch wel als z'n hoofdwerk en is wel vertaald naar het Nederlands. 
• Dit is een uitstekende begeleidende youtube-reeks bij Contingentie, Solidariteit en Ironie, gemaakt door Victor Gijsbers (Universiteit Leiden)
• Pragmatism as anti-Authoritarianism. Vooral interessant voor mensen met een filosofie-achtergrond. Het boek is recent postuum verschenen en bundelt zijn meest recente niet-gepubliceerde artikelen. Is wat taaier maar geeft wel mooi zijn definitieve positie weer.

Op deze manier legde Noord-Afrikaanse denker Augustinus uit dat liefde ook een kenweg is.

Waarom is Augustinus het scharnierpunt tussen het Griekse en het christelijke denken?
Hoe verbindt hij zijn autobiografische zoektocht met zijn denken over de wereld?
En waarom blijven filosofen, psychologen teruggrijpen op deze vierde-eeuwse denker?

Te gast is Paul van Geest
De denker die centraal staat is Augustinus

Tips van de hoofdgast
Wil je meer weten van Augustinus? Paul van Geest raad je de volgende artikelen en boeken aan:

• Belijdenissen van Aurelius Augustinus.
• Stellig maar onzeker. Augustinus’ benadering van God van Paul van Geest, Budel: Damon, 2007. 256 pp.
• Met zachte hand. Augustinus over dwang in kerk en maatschappij [brief 185] van Paul van Geest, Budel: Damon, 2012. 152 pp. [met V. Hunink];
• Waarachtigheid. Levenskunst volgens Augustinus van Paul van Geest, Zoetermeer: Meinema, 2011. 182 pp. 

Met deze woorden begint Jean-Jacques Rousseau zijn zoektocht naar hoe de mens onderdeel kan zijn van een samenleving én toch vrij kan zijn.

Hoe dacht Rousseau over vrijheid?
Waarin verschilt de algemene wil van de wil van de meerderheid en onder welke voorwaarden kunnen we de algemene wil vinden?
En hoe zou onze democratie scoren langs Rousseaus meetlat voor volkssoevereiniteit?

Te gast is Annelien de Dijn
De denker die centraal staat is Rousseau

Tips van de hoofdgast
Wil je meer weten van Jean-Jacques Rousseau? Annelien de Dijn raad je de werken van hem aan:

• Het Maatschappelijk Verdrag
• Het Vertoog over de Ongelijkheid
• Emile, of Over de opvoeding 

Op deze manier geeft de 2e eeuwse Indiaase filosoof Nāgārjuna aan dat er geen ontologie mogelijk is. 

Waarom kan je volgens Nāgārjuna geen logische stellingen over de werkelijkheid formuleren? 
Op welke manier is zijn filosofie een antwoord op het woekerende denken? 
En welke overeenkomsten zijn er tussen het denken van Nāgārjuna en de fenomenologie en het existentialisme? 

Te gast is Erik Hoogcarspel 
De denker die centraal staat is Nāgārjuna

Erik geeft de volgende tips voor verder lezen:
Het is wel zeker dat Nāgārjuna een historisch persoon is geweest, die in Zuid India heeft geleefd in de tweede eeuw. Het is echter ook zeker dat niet alle teksten die aan hem worden toegeschreven ook echt van zijn hand zijn. Om te beginnen is de naam “Nāgārjuna” niet uniek, er hebben meerdere personen met die naam geleefd die ook teksten hebben nagelaten. De meest bekende gaan onder andere over tantra en alchemie. Deze teksten stammen uit de zevende, respectievelijk negende eeuw. Dit heeft geleid tot de mythe, die leeft in het Tibetaanse boeddhisme, volgens welke Nāgārjuna meer dan 600 jaar oud zou zijn geworden. Hij zou ook abt geweest zijn van de beroemde boeddhistische universiteit van Nalanda, maar die bestond in de 2e eeuw niet. 

Wie de filosoof Nāgārjuna zelf wil lezen begint natuurlijk met de Mūlamadhyamakakārikāḥ. Deze is door mij vertaald in het Nederlands onder de titel Grondregels van de filosofie van het midden. Bekende Engelse vertalingen zijn die van Mark Siderits en Shōryū Katsura (Nāgārjuna’s Middle Way) en Jan Westerhoff. Westerhoff heeft ook de vervolgtekst vertaald, de Vigrahavyavartani (Weerlegging van de bezwaren). De Śūnyatāsaptati (Zeventig verzen over de leegte) is waarschijnlijk ook door Nāgārjuna geschreven, evenals de Yuktiṣaṣṭikākārikāḥ (60 Verzen met argumenten). Van beide teksten is alleen het Tibetaans bewaard gebleven, maar ze zijn wel in het Engels vertaald. 

De Ratnāvalī (Juwelenketting) wordt niet door iedereen erkend als een tekst van Nāgārjuna. De eerste keer dat hij als auteur ervan wordt genoemd, is in een tekst uit de 6e eeuw. Er staan passages in die strijdig zijn met wat er in de authentieke teksten wordt opgevoerd. Er wordt bijvoorbeeld in een hoofdstuk aangeraden om rituelen uit te voeren voor een boeddhabeeld, terwijl Nāgārjuna in de authentieke teksten uitdrukkelijk zegt dat wie de Boeddha als een persoon ziet, er niets van heeft begrepen. De titel van het boek suggereert bovendien dat het een bloemlezing is van verschillende tekstfragmenten en zo kun je het boek heel goed lezen. De Suhṛllekha (Brief aan een vriend) wordt ook vaak aan Nāgārjuna toegeschreven, maar ze is niet meer dan een traditionele inleiding in het boeddhisme, waarin de filosofische thema’s van Nāgārjuna geheel ontbreken. 

Lindtner’s Nagarjuniana bevat van de meeste authentiek geachte teksten van Nāgārjuna een beschrijving en van een aantal ook een vertaling. Hij noemt daarbij ook teksten die twijfelachtig zijn. De meeste boeddhologen volgen de traditionele opvatting volgens welke de mahāyānastroming van het boeddhisme een lang onderdrukt gedachtegoed is dat uiteindelijk heeft overwonnen. Dit beweren natuurlijk de mahāyānateksten, die in het Tibetaanse en Chinese boeddhisme als autoriteit gelden. Dit is ook het belangrijkste thema van het boek van Joe Walser. Historische bronnen, onder andere verslagen van Chinese pelgrims en tekstanalyse, spreken dit echter tegen. Het is voor vele (ex)christenen natuurlijk verleidelijk om de geschiedenis van het christendom overal in terug te herkennen. Nāgārjuna zelf beroept zich in de authentieke teksten echter uitsluitend op uitspraken van de Boeddha zoals deze in het canon van het oude boeddhisme voorkomen. Hij schijnt voor het mahāyāna helemaal geen belangstelling te hebben. Als dit zo is, dan is het onwaarschijnlijk dat de Bodhisaṃbhāra (De verzameling over het ontwaken), de Bodhicittavivaraṇa (De uiteenzetting van bodhicitta, de mentaliteit van het ontwaken) en de Catuḥstava (Vier lofzangen) echt door Nāgārjuna zijn geschreven. De tekst Vaidalyaprakaraṇa (Het Verpletteren van de Categoriën) is ten slotte gericht aan debaters en logici en bekritiseert de 16 hoofdonderwerpen van de logische theorie. De tekst wordt door enkele vroege commentatoren aan Nāgārjuna toegeschreven. Als de tekst authentiek is, dan is het mogelijk dat het één van de eerste teksten van Nāgārjuna. 

Er zijn talloze boeken geschreven die een interpretatie bieden van de filosofie van Nāgārjuna. Ik vind ze niet allemaal even geslaagd. Een baanbrekend werk is dat van Murti, die  Nāgārjuna interpreteert op basis van de filosofie van Kant. Ik heb zelf geprobeerd een verbinding te leggen met de fenomenologie. Garfield en Tillemans baseren zich volledig op de analytische filosofie. Hun interpretatie sluit het beste aan bij die van het Tibetaanse boeddhisme, in het bijzonder die van de Gelugpatraditie, die van het laat-Indiase boeddhisme en die van het Zenboeddhisme.

Overzicht:

• Dharmamitra, Bhikshu (2009, vert.): The Bodhisaṃbhāra Treatise and Commentary, Kalavinka Press, Seattle
• Garfield, J.L.; Tillemans T.J.F.; D’Amato, M. (ed.) (2009): Pointing at the Moon: Buddhism, Logic, Analytic Philosophy, Oxforf U.P., Oxford
• Hoogcarspel, Erik (2005): Grondregels van de filosofie van het midden, Olive Press, Amsterdam
• Hoogcarspel, Erik (2016): Het boeddhafenomeen, naar een Westers boeddhisme, ISVW Uitg., Leusden
• Jones, Richard H. (2011): Indian Madhyamaka Buddhism After Nāgārjuna, vol. 1 & 2 (New York: Jackson Square Books)
• Jones, Richard H. (2014): Nagarjuna: Buddhism’s Most Important Philosopher, rev. ed. New York, Jackson Square Books
• Lindtner, Christian (1982): Nagarjuniana, Akademisk Forlag, Copenhagen
• Murti, T.R.V.  (1980): The Central Philosophy of Buddism, Unwin Paperbacks, London
• Ross, Komito (1987): Nāgārjuna’s Seventy Stanzas: A Buddhist Psychology of Emptiness, Snow Lion Publications, Ithaca, New York
• Siderits, Mark; Katsura, Shōryū (2013):  Nāgārjuna’s Middle Way, Wisdom Publications, Somerville
• Tillemans, Tom J.F. (2016): How do Madhyamikas think? And Other Essays on the Buddhist Philosophy of the Middle, Wisdom Publications
• Tola, Fernando; Dragonetti, Carmen: The Yuktisastikakarika of Nagarjuna, in: The Journal of the International Association of Buddhist Studies, 1983  volume 6, Number 2, pp. 94 ff.
• Tola, Fernando; Dragonetti, Carmen: (1995): Vaidalyaprakaraṇa, Motilal Banarsids, Delhi 
• Walser, Joseph (2005): Nāgārjuna in context: Mahāyāna Buddhism and early Indian culture, Columbia U.P., New York
• Westerhoff, Jan (2009): Nāgārjunas Madhyamaka, A Philosophical Introduction, paperback en ebook, Oxford U.P.
• Westerhoff, Jan (2010): The dispeller of disputes, Nāgārjuna's Vigrahavyāvartanī, Oxford University Press, Oxford/New York
• Westerhoff, Jan (2018): Crushing the Categories, Wisdom Publications, Somerville

Op deze manier beschrijft de 11e eeuwse filosoof Ghazali de grenzen van wetenschap en rationaliteit.

In welk opzichte was Ghazali in  zijn denken David Hume 7 eeuwen vooruit?
Waarom wordt hij ten onrechte verantwoordelijk gehouden voor de radicale islam?
En hoe komt hij uiteindelijk via de filosofie bij de mystiek uit?

Te gast is Gerko Tempelman
De denker die centraal staat is Al Ghazali

Tips van de hoofdgast

Wil je meer weten van Al Ghazali? Gerko Tempelman raad je de volgende artikelen en boeken aan:

• Verlost van Onzin van Al Ghazali 
• Islamitische filosofie van Michiel Leezenberg
• Filosoferen in de Islam? van Souleymane Bachir Dinghe

Denker: Slavoj Žižek (° Ljubljana, 21 maart 1949) 
Gast:  Marc de Kesel (bijzonder hoogleraar Theologie, mystiek en moderniteit (Univ Nijmegen)

 Podcast inleiding: 

“Ideologie is precies hierom sterk, omdat het niet langer als ideologie wordt ervaren.”
 Op deze manier drukt de hedendaagse filosoof Slavoj Žižek uit dat ideologiekritiek zich ook altijd moeten richten op de ideologie van waaruit zij zelf voortkomt.  
Welke rol speelt de negatie die zichzelf ondermijnt, in het denken van Žižek? 
Waarom betrekt hij film en populaire cultuur in zijn werk? 
En als je alles ontkent, waar kom je dan uiteindelijk op uit? 

Te gast is Marc de Kesel      Presentator: Allard Amelink (AA)             Sidekick Judith Zweistra (SK)
De denker die centraal staat is Žižek.
---------------

Een hedendaags Sloveens filosoof, promoveerde op Hegel.
Een flamboyante persoonlijkheid, een soort superster in de filosofie, te gast in zowat alle grote universiteiten van de wereld, met bijnamen als "Elvis of cultural theory", "the most dangerous filosofor in the West", "the beast!"
Ik denk dat hij zijn populariteit te danken heeft aan zijn optreden, de manier waarop hij een podium tot leven kan brengen. Hij is op zijn manier een stand-up comedian, niet wars van provocatieve uitspraken; zijn lezingen doorspekt met allerlei grappen, met verwijzingen naar films, die ook voortdurend over de heel concrete actualiteit spreekt en altijd in stellige vorm. Je kunt zich tot hem verhouden omdat hij niet de filosoof is die zich uitput in nuances. Neen, hij gooit er zich in en hij heeft heel graag dat het publiek "oeh, bah" zegt, "neen dit niet!" (SK) Hij zweet daarbij heel veel? Juist, zijn performance is van die aard dat hij lichamelijk bijzonder performant aanwezig is in die zin dat hij zich quasi mutileert. Hij slaat voortdurend op zijn voorhoofd, slaat op zijn linker schouder... en in zijn oksels zie je navenant zijn lezing vordert de zweetproductie toenemen...

AA: Een gevaarlijke denker, in die zin dat hij heel spannende dingen denkt? In ieder geval is hij ervan overtuigd dat het denken sowieso gevaarlijk is, in die zin dat het denken door (dit is zijn Hegelianisme) negatie getekend is en die negatie moet zichzelf opzoeken, die negatie heeft de neiging zichzelf te negeren (typisch voor Hegel) maar tegen die tendens in gaat hij die negatie harder maken. Hij gaat daar denken waar het ondenkbaar wordt wat je denkt, want daar precies gebeurt het denken. 

AA: negatie, wat moet ik mij daarbij voorstellen?
Voor ik theoretisch wordt, moet ik eerst verduidelijken dan ondanks zijn ster-allure, is de man een zeer ernstige filosoof en lijdt hij eigenlijk (weet ik van hem persoonlijk) onder zijn imago. Hij wil eigenlijk niet liever dan gewaardeerd worden als een 100% saaie filosoof. Ik heb hem vaak ontmoet in de jaren 90 begin 2000, toen was hij met Shelling bezig en hij was kwaad dat het weer over die moppen en filmen zou gaan, terwijl hij het over Shelling wilde hebben, maar hij durfde dat niet goed en is toch aan dat imago blijven kleven.

Bibliografie (dat zegt wel iets over hem): hij is geboren in 1949 in Ljubljana en is daar zijn hele leven blijven wonen (ook al zit hij de helft van het jaar in alle uithoeken van de wereld).
Hij is door en door product van de universitaire cultuur, dus hij is een hard-core scholar.
Joegoslavië heeft met hem wel iets te maken: in zijn opleiding in de jaren 70-80 volgt hij en bekwaamt hij zich in de filosofie in Ljubljana (toen een deel van Joegoslavië) en wordt hij aan den lijve geconfronteerd met het totalitaire systeem, in zijn zachtere vorm (geen Stalinisme) van Tito, maar die is een communist en het communisme heeft een totalitaire vorm (ondanks alle menselijkheid die men binnen dat spectrum van totalitarisme kan aangeven) en dit heeft hij aan den lijve ondervonden en dit heeft op hem toch grote indruk gemaakt omdat hij gewaar werd dat filosofie samenhangt met kritiek, werkt ook in begin op  Marxistische kritiek, komt eigenlijk uit de Frankfurter Schule en uit Adorno maar dit kun je in een communistisch land niet tegen gaan, omdat Adorno Marxistisch is, dat wel, maar hij wordt wel gewaar dat er iets niet klopt daarin: dat vrijheid van denken en ideologie op elkaar instaan en dus is zijn hele denken tot vandaag getekend door ideologie-kritiek (dit is zijn punt). In Joegoslavië uiteraard (daar komt hij uit), maar ook het Westen heeft zijn ideologie, ook het idee dat we buiten of voorbij de idelogie zijn (wat Blair nog onlangs verkocht heeft in New-York op een of andere vergadering). Het idee "buiten de idelogie te staan" is door en door ideologisch. Dat heeft hij wel door. Maar hij heeft tegelijkertijd door dat het daarom, ook voor de criticus van de ideologie niet echt eenvoudig is om buiten de idelogie te gaan staan. Dit maakt het natuurlijk moeilijk. Dat is wat het Marxisme, dat hij in zijn systeem in Joegoslavië heeft meegemaakt, wel beweert: het Marxisme beweert kritisch te zijn ten aanzien van de Westerse neo-liberale (in die tijd nog liberale) kapitalistische ideologie, maar dacht wel zelf die ideologische strijd voorbij te zijn op basis van Marx.

(AA) Zijn er überhaupt echt ideologieën die zichzelf ontegensprekelijk als ideologie bestempelen; misschien is het haast inherent aan ideologie, "iedereen is ideologisch behalve ik". 
 Dit is het uitgangspunt van Žižek: dat het daar niet aan ontsnapt; m.a.w. (en dit maakt hem tot een zeer actueel denker) filosofisch gezien op geen enkele manier te negeren, omdat hij aan ideologie-kritiek doet vanuit het besef dat je niet uit de ideologie kunt .
Dit is nieuw. Dit heeft ten aanzien van Plato, die de uitvinder is van de ideologie-kritiek, je had kritiek maar buiten de grot waarin je zit, heb je wel een ankerpunt voor je kritiek want je gaat buiten de grot de waarheid vinden. Neen, in de 20ste eeuw hebben we door: we zitten in de grot, we leven in een wereld van schijn, we moeten die schijn bekritiseren, maar we hebben niet meer de luxe om een strand te hebben waarop we buiten dat element van de leugen kunnen rustig zonnen in het schijnsel van de zon die de waarheid is. Dit hebben we niet meer.  

In die zin is dit ook interessant ivm het monotheïsme (ik heb veel in het monotheïsme gewerkt). Als we vandaag in religie moeten geïnteresseerd zijn is het daarom. Met name: wat is monotheïsme? in de grond een religie-kritische religie. Als ge Jesaja, leest: "houdt niet van offers", "uw gebeden, ze stinken", hou op met uw religieus gedoe....", "de weduwe en de wees, die moeten gerespecteerd worden".
Het monotheïsme, onze religie, is een religie-kritische religie. We hebben dit vergeten. We denken dat religie zingeving is, niets van aan. Kritiek is dit. Kritiek op de religie binnen de religie. Dit is historisch gezien zeer interessant met duizenden jaren traditie om over na te denken en in die schuit zitten wij. 
Žižek is vaak bezig geweest met religie. Zeker na zijn wende die hij in 1997 met Badioumaakt; als Badiou een boekje schrijft over Paulus en iets ontdekt van het waarheidsdenken in Paulus en het universele karakter van de waarheid herdefinieerd ziet bij Badiou, doet dit iets met hem: hij zal terug die monotheïstische traditie in het christendom opnemen om (altijd hetzelfde) aan ideologie-kritiek te doen. Hij doet niet anders.

(SK) misschien goed om naar die negatie terug te gaan?

Misschien toch nog één bibliografisch punt over de ideologie: hij vertelde in zijn eerste boeken vaak de volgende story: toen hij jong was, was hij intellectueel en was er natuurlijk de verleiding om een partijkaart te hebben, want als je een partijkaart hebt, heb je een baan verzekerd bij de univer...

Vanuit deze redenering bouwde de islamitisch filosoof Ibn Sina of Avicenna de gehele kosmos op.

Waarom is Avicenna zo’n waterscheiding in de islamitische filosofie?
Hoe kwam hij als eerste met de termen existentie en essentie?
En wat is er goddelijk aan de maan?

Te gast is Cornelis van Lit
De denker die centraal staat is Avicenna

Tips van de hoofdgast

Wil je meer weten van Avicenna? Cornelis van Lit raad je de volgende artikelen en boeken aan:

• Ibn Sīnā: A Very Short Introduction van Prof Peter Adamson
• Avicenna van Jon McGinnis

Op deze manier drukte de Engelse filosoof John Stuart Mill uit dat de mens de vrijheid moet hebben om zijn individualiteit te kunnen ontdekken.

Wat houdt Mills beroemde schadebeginsel in?
Hoe komt in zijn denken zowel de Verlichting als de Romantiek terug?
Waarom was hij een warm pleitbezorger van gelijke rechten voor man en vrouw?

Te gast is Daniël Boomsma
De denker die centraal staat is Mill

Tips van de hoofdgast

Wil je meer weten van John Stuart Mill? Daniël Boomsma raad je de volgende artikelen en boeken aan:

• Autobiography van Mill. Elke uitgave volstaat.
• Victorian Firebrand van Richard Reeves, , Atlantic 2008
• Over vrijheid van Mill, Boom klassiek
• John Stuart Mill. Socialist van Helen McCabe, Mc Gill Queens University Press, 2021

Dit is een van de vele aforismen die de Chinese filosoof Hong Zicheng verzamelde vanuit het daoisme, confucianisme en boeddhisme.

Welke denklijnen zijn zichtbaar in zijn geschriften?
Waarin verschilt het Chinese van het westerse denken?
En welke invloed heeft de structuur van de Chinese taal op de filosofie?

Te gast is Carlo Hover
De denker die centraal staat is Hong

Tips van de hoofdgast

Wil je meer weten van Hong Zicheng? Carlo Hover raad je de volgende artikelen en boeken aan:

• Wortels van Levenskunst van Hong Zicheng. 
• Gratis achtergrondinformatie bij en over de aforismencollectie van Hong Zicheng is hier te downloaden
• Growing Moral. A Confucian Guide to Life van Stephen C. Angle. Een handzame introductie tot de confucianistische levenskunst.
• Een podcast met de auteur: Stephen Angle on growing moral with Confucius van Philosophy as a Way of Life

Zo drukt Michel Serres uit dat we voelen, waarnemen en denken met ons lichaam.

Wat bedoelt hij met “denken op alle plaatsen”?
Wat is de waarde van ruis voor onze communicatie?
En wat heeft zijn filosofie te maken met sport?

Te gast is Aldo Houterman
De denker die centraal staat is Serres

Tips van de hoofdgast
Wil je meer weten van Michel Serres? Aldo Houterman raad je de volgende artikelen en boeken aan:

• Les cinq sens / The Five Senses van Michel Serres. Prachtig boek over de van het lichaam voor het menselijk bestaan en de gedachte dat ons lichaam door en door zintuiglijk is.
• Le parasite/The parasite van Michel Serres. Over communicatie tussen twee objecten die altijd een derde object veronderstelt: de parasiet die relaties langzaam transformeert. En over de bal die van de rugbyspelers een team maakt.
• La naissance de la physique/ The Birth of Physics van Michel Serres: over waarom de wereld niet uit solide objecten bestaat, maar uit turbulente golven.
• Michel Serres: Figures of Thought van Christopher Watkin. Een heel goed en duidelijk overzichtswerk.