Linkjes:

•  Gaya's beroemde paper Update to Limits to growth: Comparing the World3 model with empirical data. 
•  Donella Meadows, Jorgen Randers, Dennis Meadows (2002), Limits to Growth: The 30-Year Update (absolute aanrader).
• Een sterk filmpje over bioregionalism. 

Bronnenlijst:

• Definitie: Martin Luther King (1967), The Three Evils of Society (speech).
• Geschiedenis: David van Reybroeck (2020), Revolusi.
• Geschiedenis: Lauren Benton (2024), They Called It Peace: Worlds of Imperial Violence.
• Moderne geschiedenis: Arne Wested (2007), The Global Cold War.
• Moderne geschiedenis: Vincent Bevins (2021), The Jakarta Method.
• Moderne geschiedenis: Thomas Piketty et al. (2024), Unequal Exchange and North-South Relations.
• Moderne geschiedenis: Jason Hickel (2017), The Divide.
• Moderne geschiedenis: Hickel, J., Hanbury Lemos, M. & F. Barbour (2024), 'Unequal exchange of labour in the world economy'. Nat Commun 15, 6298, https://doi.org/10.1038/s41467-024-49687-y 
• Verleden, heden en toekomst: John Rapley & Peter Heather (2024), Why Empires Fall: America and the Future of the West.
• Verleden, heden en toekomst: Branko Milanović (2025), The Great Global Transformation: National Market Liberalism in a Multipolar World.
• Verleden, heden en toekomst: Alexander Stubb, Driehoek van macht (verschijnt binnenkort bij Bot Uitgevers, die ook Continent van de Kwaliteit hebben uitgegeven).

Bronnen:

• David Courtwright (2014), Learning from Las Vegas: Gambling, Technology, Capitalism, and Addiction.
• David Courtwright (2019), The Age of Addiction: How Bad Habits Became Big Business.
• Aldous Huxley (1932), Brave New World (fictie, dystopie).
• Aldous Huxley (1958), Brave New World Revisited (non-fictie).
• Aldous Huxley (1962), Island (fictie, utopie).
• Robert Costanza (2022), Addicted to Growth: Societal Therapy for a Sustainable Wellbeing Future.
• Richard Powers, Vrij spel.
• Meer over politiek, consumentisme en reclame: kijk de documentaire Century of the Self.
• Podcastaflevering van Leven na de groei over tijdsbesteding: Waarom onze visie op tijdsbesteding armoedig is en hoe je dit kunt veranderen (te vinden in je favoriete podcastapp).
• Wil je zelf het gesprek voeren met mensen uit jouw omgeving? Kijk dan op www.klimaatgesprekken.nl en op www.ministerievandetoekomst.nl.

• Steun jij onze crowdfundingcampagne? Klik hier: https://www.justenough.nl/fundraising/
• Lees hier het rapport 'Landinzicht' van Urgenda: https://www.urgenda.nl/visie/landinzicht/

Steun jij onze crowdfundingcampagne? Klik hier: https://www.justenough.nl/fundraising/

Door als lokale gemeenschap publieke voorzieningen te realiseren werken gemeenschappen aan meer ontmoeting, verbondenheid, lagere kosten en hogere kwaliteit van diensten, zoals bijvoorbeeld in de zorg.

In deze podcast horen we concreet wat er al gebeurt en wat er zelf kunnen doen.

De podcast van Jan Smelik, waarin hij 10 zorginitiatieven in Nederland bezoekt: https://vanzorgnaargewoonleven.nl/podcast/

Steun jij onze crowdfundingcampagne? Klik hier: https://www.justenough.nl/fundraising/

Martin Luther King heeft als geen ander sociaal kwaad en tegenwerking ervaren en heeft zich er wijs en moedig tegen verzet. King laat zien dat het sociale kwaad dat we om ons heen zien niet los staat, maar in drie onderling verbonden vormen voortwoekert. Hij noemde dit the giant triplets: de drie sociale kwaden, namelijk materialisme, een politiek van onderdrukking en een ideologie die onrecht legitimeert. Maar: hij kwam ook met vier praktische lessen om sociaal kwaad te bestrijden, lessen die tegelijkertijd groot en fundamenteel zijn én geschikt voor iedereen om op te pakken. Laten we daarom van 2026 het jaar van morele waakzaamheid maken.

1. Eerbied voor fundamentele waarden in Europa

Europa heeft na de zwarte bladzijden van twee Wereldoorlogen en het kolonialisme de les geleerd dat sommige waarden heilig zijn. Dat maakt het tot op de dag van vandaag een groot voorrecht om in Europa te leven. Heilig wil zeggen 'apart gezet', met een bijzondere status. In Europa zijn bepaalde waarden apart gezet van de rest, om ze met extra zorg te kunnen eerbiedigen. Denk aan de menselijke waardigheid en de mensenrechten en burgerlijke grondrechten die daaruit voortvloeien. Of denk aan onze politieke vrijheid: ons gemeenschappelijke recht om samen, op democratische wijze onze gezamenlijke toekomst vorm te geven. De laatste tijd is er ook steeds meer eerbied ontstaan voor niet-menselijk leven. Zo is recent in EU-verband ecocide - grootschalige vernietiging van de natuur - strafbaar gesteld en is in VN-verband een nieuw mensenrecht erkend, namelijk het recht op een schone, gezonde en duurzame leefomgeving. Ook daarin heeft Europa een cruciale rol gespeeld.

De Duitse arts, theoloog en filosoof Albert Schweitzer, die in 1952 de Nobelprijs voor de Vrede won, noemde de overkoepelende waarde: eerbied voor al het leven.

Het eerbiedigen van deze fundamentele waarden is verankerd in allerlei instituties. Mensenrechten en burgerlijke grondrechten zijn verankerd in de rechtsstaat. Een vreedzame en rechtvaardige omgang met andere landen is vastgelegd in de internationale rechtsorde. En ook in de economie moeten fundamentele waarden worden geëerbiedigd. Zo moeten bedrijven de mensenrechten respecteren, een goed onderbouwd plan hebben om binnen afzienbare tijd klimaatneutraal te opereren, enzovoort.

Deze instituties maken onze vrijheid mogelijk. Binnen dit raamwerk is er in Europa uitzonderlijk veel vrijheid om je eigen waarden na te streven - als burger, als bedrijf, of als maatschappelijke organisatie. We zijn hierbij niet naïef. Er zijn in deze gebroken wereld vele onvolmaaktheden, we maken als feilbare mensen continu fouten en we kunnen hard met elkaar van mening verschillen over de toepassing van onze persoonlijke waarden.

De maatschappelijke organisatie die ik mede vertegenwoordig, Just Enough, ziet deze misstanden en stelt ze aan de kaak, soms op een confronterende manier. Bijvoorbeeld onrecht in productieketens en mateloos consumptiegedrag. Maar op basis van onze christelijk-humanistische ethiek willen we dit op een milde manier doen. Mild richting het verleden: blijf niet fouten uit het verleden nadragen, maar kijk naar de stappen die mensen nu bereid zijn zetten. Mild richting de persoon: benoem wat de impact is van schadelijk gedrag, en veroordeel niet de persoon. Mild richting de toekomst: verwacht niet dat een grote misstand morgen opgelost is, maar gun mensen de tijd om stap voor stap verbeteringen door te voeren. We noemen die houding ook wel liefde in waarheid: waarheid kan niet zonder liefde, en andersom.

Deze combinatie van het eerbiedigen van fundamentele waarden en waarheid in liefde bij het nastreven daarvan, maakt in Europa échte vooruitgang mogelijk. Dat is vooruitgang in de doeleinden van het leven: vrijheid, vrede, rechtvaardigheid en naastenliefde.

2. Sociaal kwaad staat nooit op zichzelf

Wat de échte vooruitgang in Europa betreft heb ik de laatste tijd steeds meer een unheimisch gevoel. Waarschijnlijk herken je dit gevoel. Laat ik het gevoel illustreren. In het dagelijks leven geef ik veel lezingen over leven van genoeg en postgroei, een economie van het genoeg, voor heel diverse groepen. Daarbij doe ik een beroep op het gevoel van mensen, bijvoorbeeld empathie met kwetsbare mensen en ander kwetsbaar leven. Ik doe een beroep op de rede, bijvoorbeeld dat er geen enkel wetenschappelijk bewijs is voor groene groei, terwijl er wél al vijftig jaar wetenschappelijke argumenten zijn gevonden voor postgroei. Ik doe een beroep op ethische principes, bijvoorbeeld de fundamentele waarde om al het leven te eerbiedigen, ook in ons economisch handelen. En ik doe een beroep op het verlangen van mensen naar échte, diepe en bestendige levensvreugde, die we niet bereiken met nóg meer productie en consumptie maar met meer verbinding, met elkaar, met de natuur en met onze diepere waarden.

Maar ik kom erachter dat hoe compleet en appellerend ik mijn betoog ook maak - en ik houd mij aan alle belangrijke wetten van de retorica - ik steeds vaker stuit op weerstand en tegenstand. Dat gebeurt in allerlei vormen: van passiviteit en onverschilligheid tot dooddoeners en vergezochte bezwaren. Ik heb inmiddels geleerd dat een van de meest dubieuze vormen van weerstand een beroep op "realisme" is. Vaak uiten mensen hun weerstand heel slim, zo slim dat ik soms te weinig of te laat doorheb dat "het redelijke bezwaar" feitelijk bedoeld is om mijn boodschap te ondermijnen. Mij bekruipt het gevoel: een deel van deze weerstand heeft niet zozeer te maken met de boodschap of de boodschapper, maar met onwil bij de ontvanger. Ik veronderstel goede wil bij mensen - namelijk basaal eerbied voor fundamentele waarden en bereidheid om stappen in de goede richting te zetten - maar die veronderstelling klopt lang niet altijd. En ik vraag me af of mensen dat doorhebben van zichzelf (vaak niet, denk ik).

Wat ik in het klein ervaar in mijn vele gesprekken met mensen, gebeurt in Europa en de wereld ook in het groot. Hoezeer er ook een beroep wordt gedaan op het gevoel, de rede en de ethiek van onze politieke en zakelijke leiders, ze lijken steeds vaker niet bereid te zijn om zich hard te maken voor een betere bescherming van fundamentele waarden. Vaak gebeurt dit onder het mom van "realisme". En dat terwijl er zóveel op het spel staat. Door de ecologische ontwrichting staat zelfs de toekomst van een groot deel van de mensheid en talloze andere levende wezens op het spel. Dat steeds meer zakelijke en politiek leiders geen beroep doen op het gevoel, de rede en de ethiek van anderen, bijvoorbeeld van hun medewerkers of hun kiezers, verraadt dat de goede wil ook bij henzelf gedeeltelijk of geheel ontbreekt.

Het is cruciaal dat we de toename van onwil, soms zelfs kwade wil, doorgronden. Want alleen door te begrijpen wat hier gebeurt, kunnen we het effectief bestrijden. We kunnen hiervoor te rade gaan bij Martin Luther King. Na jaren vele lezingen te hebben gegeven en op de leiders van zijn land te hebben ingepraat, kwam hij medio 1967 tot de conclusie dat gematigde burgers en gematigde leiders onvoldoende goede wil hadden om de schrijnende wonden te helen die zwarte Amerikanen dagelijks werden toegebracht, waaronder de onderbetaling en mensonterende leefomstandigheden in getto’s. Hij begon de ...

In deze inspirerende podcast deelt ze economische inzichten die je bijna nooit hoort, maar tegelijkertijd onmisbaar zijn.

Denk aan de financiële crises van 2007/2008. Wijlen de Engelse koningin Elizabeth ging vlak na het ontstaan van de financiële crises in 2007/2008 op bezoek bij het gerenommeerde London School of Economics en vroeg aan topeconomen hoe het toch mogelijk was dat niemand deze crisis zag aankomen? Waarom niemand hiervoor had gewaarschuwd? De economen kwamen niet verder dan een antwoord waarin ze stelden dan de crises veroorzaakt zijn door een schok. En een schok komt van buiten de economie en was daarmee voor hen niet te voorzien geweest. De rol van greed (hebzucht) werd in deze modellen niet meegenomen.

Het is een veelzeggende illustratie van een van de blinde vlekken die aanwezig zijn in het hedendaagse dominante economische denken. Hoogleraar out-of-the-box-economics Irene van Staveren legt in deze podcast uit hoe zij tracht onze ogen hiervoor te openen. 

Of denk aan het mensbeeld van de homo economicus. Stel je loopt op een drukke straat, er rijden veel auto’s en je ziet iemand voor je struikelen. Zonder erover na te denken, intuïtief, sleur je diegene voor de auto’s vandaan. Volgens economen zouden we dat doen omdat we daarvoor een beloning verwachten. Ons handelen zou daarmee een calculerend handelen in plaats van intuïtief medemenselijk handelen zijn. Immers: al ons handelen komt volgens de heersende economische doctrine voort uit eigenbelang.

Het is slechts één voorbeeld van verschillende dogma’s in het hedendaagse dominante economische denken die getuigen van een smal economisch maatschappelijk- en mensbeeld. Dit is niet altijd zo geweest. En hoeft ook niet zo te blijven als het aan Irene van Staveren ligt. In deze podcast legt ze uit hoe zij de strijd aan gaat met de status quo in het land der economen.

Én we vertellen je meer over ons nieuwe initiatief: de Club van Postgroei. 

Bronnen:

• Continent van de Kwaliteit, hoofdstuk 17 tot en met 21.
• WRR (2020), Arbeidsrelaties in beweging.
• Collins, J. & J.I. Porras (1994), Built to Last: Successful Habits of Visionary Companies.
• Simon, H. (2010), ‘Hidden Champions of the 21st Century: The Success Strategies of Unknown World Market Leaders’.
• Corporate Knights: het duurzame rendement van de groenste beursgenoteerde bedrijven ter wereld.
• Rohman, J. (2016), ‘The Business Case for a High-Trust Culture’.

Marnix' leven werd al vroeg op zijn kop gezet, door een oogziekte en een carrièredroom die in duigen viel. Op de skipiste vond hij een nieuwe bestemming. Allard en Marnix hebben het in deze aflevering over carrièrekeuzes, psychologische principes en hoe we Texas als voorbeeld kunnen nemen voor ons spreken over duurzaamheid.

De Ecosofie-podcast vind je in je podcastapp en hier: https://ecosofie.net/

De bronnen:

• David Graeber & David Wengrow, The Dawn of Everything (prehistorie)
• Marvin Chaney, Peasants, Prophets, and the Political Economy (Griekse en Joodse Oudheid)
• Henri Pirenne, Early Democracies in the Low Countries (Late Middeleeuwen)
• Alexis de Toqueville, Democracy in America (18e eeuws Amerika)
• Karl Polanyi, The Great Transformation (Industriële Revolutie in historisch perspectief)
• Continent van de Kwaliteit: over de actuele staat van de democratie in relatie tot grote sociaaleconomische trends
• Bas van Bavel, The Invisible Hand (overkoepelend economisch-historisch werk over de opkomst en ondergang van markteconomieën)

In Nederland stoten de 10% rijkste huishoudens ongeveer drie à vier keer zoveel uit als de 10% huishoudens met het laagste inkomen. Hoezo moeten we allemaal een steentje bijdragen? Helemaal als we het mondiale perspectief erbij pakken. Het is het mondiale noorden aan wie we het overgrote deel van de klimaat- en milieuimpact te danken hebben. Dan is de rijkste 10 procent verantwoordelijk voor de helft van alle uitstoot.

En wat te denken van de zogenaamde oplossingen voor onze problemen: waar landt de impact van – ik noem maar wat – het winnen van kostbare metalen voor batterijen? Niet in het mondiale noorden en al helemaal niet bij de eerdergenoemde rijkste 10 procent.

We moeten dus veel fundamenteler nadenken. En praten over duurzaamheid kan ons afleiden van die fundamentele vragen. Shivant Jhagroe is Universitair Docent bestuurskunde aan de Universiteit van Leiden. Eind 2024 verscheen van zijn hand ‘Voorbij duurzaamheid – op weg naar een ecorechtvaardige samenleving’. Hij verdedigt stellingen die in deze podcast niet helemaal onbekend zijn en tegelijk zeer prikkelend zijn – ook voor doorgewinterde postgroeiers. Zo stelt hij dat we moeten stoppen met duurzaamheid, en moeten werken aan rechtvaardigheid; dat de energietransitie koloniaal is en dat duurzaamheidsdenken dat zich richt op elektrische auto’s en biobananen geen vooruitgang is.

Met heldere analyses en overtuigende voorbeelden toont hij dat een nieuwe én eigen koers mogelijk is. Hij schetst hoe Europa zijn sociale model kan vernieuwen, hoe eerlijke handelspolitiek en digitale dekolonisering onze veerkracht versterken en hoe de economie wél binnen de draagkracht van de aarde kan werken. Het boek biedt meer dan een analyse: het is een hoopvol en realistisch actieplan. Een uitnodiging om samen te werken aan een Europa dat sterker, eerlijker en toekomstbestendig is – hét continent van de kwaliteit.

Koop het boek, maar vooral: kom naar de meet-ups door het hele land. Je vindt de data en locaties hier: https://www.botuitgevers.nl/nieuws/paul-schenderling-presenteert-continent-van-de-kwaliteit/ 

Tim Jackson is een van de reuzen op wiens schouders Paul staat. Hij is de ecologische econoom die postgroei als wetenschappelijke discipline uitbouwde, met baanbrekende boeken en papers die postgroei toepasbaar maakten voor beleid en die tal van mythes over postgroei ontkrachtten. Hij is niet alleen technisch (wiskundig) uitstekend onderlegd, maar ook een diepgravend filosofisch, psychologisch en cultureel denker. Al sinds 2009, toen Jacksons internationale bestseller 'Prosperity without Growth' verscheen, volgt Paul hem op de voet. Zijn paper over verandering van consumptiepatronen, 'Motivating Sustainable Consumption', uit 2005, is duizenden keren geciteerd. Zijn nieuwste boek is 'The Care Economy'. In 'Er is leven na de groei' baseerde Paul zijn vergelijking van groene groei vs. postgroei in belangrijke mate op Jacksons denkwerk. Ook het nieuwe boek 'Continent van de Kwaliteit' is volledig gebaseerd op ecologisch-economische principes. 

Wat iedereen zou moeten weten: de gangbare economische wetenschap is nog steeds niet gebaseerd op ecologisch-economische principes en is daarmee, in een wereld waarin 7 van de 9 planetaire grenzen zijn overschreden, grotendeels achterhaald. Het is levensgevaarlijk (letterlijk) en crimineel (zoals Tim Jackson stelde) om beleidsaanbevelingen te baseren op modellen die de economie in het luchtledige analyseren, als een op zichzelf staand systeem, in plaats van als een systeem dat is ingebed in de samenleving die op haar beurt is ingebed in de biosfeer. In de podcastaflevering verwoordt Jackson deze kritiek ijzersterk en zet hij daar een positieve en realistische visie tegenover. 

Meer van Tim Jackson? Hier hoor je hem bij Studium Generale: https://www.youtube.com/watch?v=4oys3ZLAb3g&feature=youtu.be 

Je hoort er steeds meer over, ook omdat steward ownership duurzame bedrijfsvoering kan stimuleren. Expert Nina de Korte, co-auteur van het boek Toekomstbedrijven, verbonden aan de Haagse Hogeschool, spreker en adviseur, vertelt er alles over.

Zie:
- https://wearestewards.nl/bedrijven/
- de podcast: https://wearestewards.nl/steward-stories/
- https://esb.nu/amerikaanse-vermogensbeheerders-dwarsbomen-nederlands-klimaatbeleid/

Over de aflevering: je tijd en hoe je je tijd besteedt zijn van essentieel belang voor een goed leven. Maar helaas is de visie op onze tijdsbesteding in onze cultuur diep armoedig. Eigenlijk leren we alleen het onderscheid tussen werk en vrije tijd; en vrije tijd wordt vaak gezien als tijd om op te laden voor je volgende project. Mede daardoor slagen economische elites erin om onze tijd te roven, door ons ertoe aan te zetten om vooral tijd te besteden aan produceren, consumeren en entertainment. Reproductief werk, voor het overgrote deel gedaan door vrouwen in de wereld, wordt juist schandalig ondergewaardeerd. Gelukkig kunnen we leren van andere culturen en levensbeschouwelijke tradities. In deze podcast duiken Paul en Allard in deze andere visies op onze tijdsbesteding en doen ze verrassende ontdekkingen. Die ontdekkingen helpen jou om je tijd anders in te delen en meer grip te krijgen op je tijd. Zoals je van ons gewend bent, bespreken we ook mogelijkheden om onze politiek en cultuur te veranderen. 

Lees- en luistertips:

• The Politics of Time van Guy Standing. 
• De Sabbat van Abraham Heschel.
• Sabbath as Resistance van Walter Brueggemann.
• The Three Dimensions of a Complete Life van Martin Luther King.

Hoewel het BBP slechts een waardenvrije statistiek is, zijn er rondom dit cijfer allemaal narratieven ontstaan. Bijvoeglijke naamwoorden in gezondheidstermen werden gekoppeld aan het BBP, waardoor de ontwikkeling van het BBP als zwak of sterk werd geduid. BBP werd in toenemende mate gelijk gesteld aan economie en groei werd als iets goeds gezien. Waar het minder dan een eeuw geleden nog amper over economie ging in de media, gaat momenteel maar liefst één op de zes artikelen in kranten over economie.

Rutger Hoekstra kan als geen ander de ontwikkeling en dominantie van het BBP duiden. Hoekstra is milieueconoom verbonden aan de Universiteit van Leiden. Hij schreef het boek ‘Replacing GDP bij 2030’. In het verleden was hij werkzaam bij de Wereldbank, Verenigde Naties en KPMG.

Alles wat we doen bij Just Enough kost geld. Word lid! Dan kunnen wij de podcast blijven maken. Ga naar https://www.justenough.nl/doe-ook-mee

• Je kunt het volledige onderzoeksrapport over reparatie van apparaten hier downloaden.
• Ons eerdere rapport over de invoering van een circulaire bijdrage is hier te downloaden.
• Op deze website vind je eenvoudige handleidingen en filmpjes om zelf te repareren: nl.ifixit.com 
• Zoek je een reparateur? In het nieuwe Nationaal Reparateursregister vind je een reparateur bij jou in de buurt: https://www.nationaalreparateursregister.nl/ 

Er is dus een ondergrens (waar je vervolgens onder kunt blijken te zitten), maar er is geen bovengrens. Er is een bestaansminimum, maar geen bestaansmaximum. Terwijl als we kijken naar leven binnen de draagkracht van mens en aarde, dat een minstens zo belangrijke grens is. De rijksten ter aarde (en daar behoort een groot deel van Nederland toe) hebben veruit de grootste impact op het klimaat. Ze hebben ongekend grote politieke macht en daarmee is hun welvaart een gevaar voor de democratie - iets wat eerder wat abstracter was, maar tegenwoordig zie je de oligarchen letterlijk op de eerste rij zitten. Zet een maximum op wat je mag bezitten en je neemt veel uitwassen van geld weg. De school die dit voorstaat wordt het limitarisme genoemd?

Maar leg je daarmee niet ondernemerschap plat? Superrijken zijn toch ook heel belangrijk door middel van hun filantropie? En hoe pak je het praktisch aan?

Paul en Allard bespreken dit alles met de bedenker van het limitarisme, prof. dr. Ingrid Robeyns, hoogleraar Ethiek van instituties aan de Universiteit Utrecht. 

Lees/luister/kijktips:

• Boek: Ends and Means van Aldous Huxley.
• Boek: Where Do We Go From Here? van Martin Luther King.
• Film: Malcolm X (biopic).
• Film: Selma (over de mars van Martin Luther King naar Selma).
• Film: Salt of the earth over Sebastião Salgado, oorlogs- en natuurfotograaf en natuurhersteller
• Boek: Wie is de mens? van Abraham Heschel (die arm in arm met Martin Luther King naar Selma marcheerde).
• Podcast: Moderne Profeten, tips voor specifieke afleveringen: Martin Luther King, Desmond Tutu, Dorothy Day, Jacques Ellul, Aleksej Navalny, Leymah Gbowee, Etty Hillesum.
• Documentaire: Navalny, over het leven, de moed en het verzet van Aleksej Navalny.
• Vind gelijkgestemden: kom naar de meet-ups van Just Enough!

Zie ook deze recente aflevering van Zembla over PFAS: https://npo.nl/start/serie/zembla/seizoen-25/zembla_119/afspelen 

• Je kunt de handreiking selectieve groei voor decentrale overheden gratis downloaden via: www.selectievegroei.nl 
• De handreiking postgroei voor decentrale overheden kun je hier downloaden. 
• Het Post-Growth City rapport vind je hier.

Maar klopt die berichtgeving wel? Niet als we beter leren begrijpen wat economie eigenlijk is. Door beter te begrijpen waar economie om draait, gaan we heel anders kijken naar de economie en ontdekken we ook onze eigen rol in het mede vormgeven van de economie. Het resultaat: een fors hogere kwaliteit van leven voor al het menselijke en niet-menselijke leven op aarde.

Matthias Olthaar schreef hierover het boek Alles van waarde en vertelt erover in deze podcast.

Het boek kun je via deze link bestellen bij jouw favoriete boekwinkel: https://libris.nl/a/matthias-olthaar/alles-van-waarde/501605219#paperback-9789083483603

In de aflevering wordt de productwijzer van Just Enough benoemd die we onlangs gelanceerd hebben, hoera!
Neem vooral een kijkje en klik hier.

Maar waar halen we al die grondstoffen voor zonnepanelen en windmolens vandaan? Hoe moeten we omgaan met netcongestie? En wist je dat even schuiven met wanneer je je wasmachine aanzet, zowel de wereld als jouw portemonnee enorm kan helpen?

Allard en Matthias spreken de man die hier alles van af weet: Jasper van den Driest, de CEO van Vandebron. 

Enkele bronnen bij deze aflevering om je verder te verdiepen:

• Michael Argyle, The Psychology of Happiness
• Zygmunt Bauman, Liquid Modernity en Liquid Times
• Viktor Frankl, De zin van het bestaan
• Abraham Heschel, Wie is de mens?

In deze aflevering spreken Allard en Matthias met Bernard van Gastel, Universitair docent Duurzame digitalisering aan de Radboud Universiteit. 

Bronnen en analyses die ten grondslag liggen aan deze aflevering:

• Rob de Wijk, De nieuwe wereldorde.
• Ronald Meester en Marc Jacobs, De onttovering van AI.
• Henry Farrell en Abraham Newman, Underground Empire.
• Daron Acemoglu en Simon Johnson, Power and Progress.
• Karl Marx, Das Kapital.
• Yanis Varoufakis, Technofeudalism.
• McKenzie Wark, Capital is Dead.
• Koen de Leus en Philippe Gijsels, De nieuwe wereldeconomie.
• John Kenneth Galbraith, The Industrial State.

Ben je op zoek naar alternatieven:
- Gmail: Proton Mail
- Google Maps: Open Street Maps
- Instagram: Pixelfed
- X en Facebook: Bluesky of Mastodon
- Whatsapp: Signal
- Chrome: Brave
- Google Docs: gewoon een betaald abbonnement op Office 365 nemen of Open Office
- Podcasts: AntennaPod

En het aantal toeristen blijft toenemen. In Nederland en wereldwijd. En dat heeft gevolgen voor de draagkracht van lokale gemeenschappen en voor de draagkracht van de aarde. Want die toeristen komen niet allemaal met de fiets, maar veelal in auto’s, vliegtuigen en cruiseschepen. 

Tegelijk: die vakantiegangers en dagjesmensen, dat zijn niet allemaal anderen. Dat zijn wij zelf ook. Kunnen we werken aan een duurzaam toerisme? En waar kun je rekening mee houden als je binnenkort je zomervakantie gaat boeken? Allard en Matthias gaan in gesprek met -        Eke Eijgelaar en Harald Buijtendijk. Beide zijn duurzaam reizen-onderzoeker aan de Breda University of Applied Science

• Cartoon van Jip van den Toorn
• Cartoon vliegen over 50 jaar

Linkjes:

• De film Thank You for the Rain.
• Een paar kwalitatief goede, kritische, analytische kenniskanalen:
  • CarbonBrief
  • SOMO
  • Amnesty
  • Down to Earth Newsletter van The Guardian
  • International Resource Panel
  • Centre for the Understanding of Sustainable Prosperity (CUSP)

Heb je zelf suggesties voor goede kanalen? Mail ze naar post@justenoug.nl, dan melden we ze in het volgende bulletin. 

Blijf op de hoogte van de productwijzer, via deze link.

Download prachtig vormgegeven bronmateriaal van Babette Porcelijn via deze link.

Bronnen: 

• Ha-Joon Chang, Bad Samaritans: The Guilty Secrets of Rich Nations and the Threat to Global Prosperity
• Dani Rodrik, Straight Talk on Trade: Ideas for a Sane World Economy
• NPO-serie Ketens (over de herkomst van veelgekochte producten): https://npo.nl/start/serie/ketens/seizoen-1/ketens

Filmpje leiderschap en de eerste volger: https://www.youtube.com/watch?v=fW8amMCVAJQ

Boekentips:
- De bakermat van de beurs van Lodewijk Petram
- Built to Last van Jim Collins (over visionary companies)

Uiteraard is dit geen promo voor de ultra fast fashion. Want de kledingindustrie is één van de meest vervuilende ter wereld. En kleding wordt vaak gemaakt onder vreselijke omstandigheden. Niet bepaald binnen de draagkracht van mens en aarde. Hoe mooi zou het zijn om kleding te hebben die een halve eeuw mee kan gaan? Een droombeeld? Zeker niet!

In deze aflevering van Leven na de groei spreken Allard Amelink en Matthias Olthaar: Matthijs Tersteeg, van slow fashionmerk Achilles and the Tortoise en Dennis Storm, oprichter van Club Kakatua en voormalig  presentator en programmamaker. Samen ontwikkelden zij een t-shirt dat 50 jaar meegaat. Ultra slow fashion dus. Ze praten over waarom de kledingindustrie zo vervuilend is, over de perverse prikkels in het systeem en over hoe het anders kan.

Hier vind je de crowdfunding van Achilles and the Tortoise:
https://crowdaboutnow.nl/campagnes/achillesxtortoise/

Bronnen die ter sprake komen in deze aflevering:
- Het rapport-Draghi: https://commission.europa.eu/document/download/97e481fd-2dc3-412d-be4c-f152a8232961_en?filename=The%20future%20of%20European%20competitiveness%20_%20A%20competitiveness%20strategy%20for%20Europe.pdf
- Twee boeken over de VS: Underground Empire van Henry Farrell en Abraham Newman en End Times: Elites, Counter-Elites, and the Path of Political Disintegration van Peter Turchin.
- Een boek over China: Vampire State: The Rise and Fall of the Chinese Economy.
- Een boek over de opkomst van moderne fabriekssystemen: Behemoth: A History of the Factory and the Making of the Modern World van Joshua Freeman.

Allard Amelink en Matthias Olthaar spreken in deze aflevering Suzanne van Straaten, oprichter van Sprinklr, webshop voor biologische tuinplanten. We spreken haar over het belang van biologisch tuinieren, de uitdagingen die dat met zich meebrengt, maar vooral ook wat het oplevert. Sprinklr is steward owned, wat betekent dat het bedrijf van zichzelf is. En dat heeft heel interessante gevolgen. Je hoort er meer over in deze aflevering van Leven na de Groei.

• Aflevering van De Keuringsdienst van Waarde: https://npo.nl/start/serie/keuringsdienst-van-waarde/seizoen-21/bij-vriendelijk_1/afspelen
• VPRO Tegenlicht over Steward-ownership: https://www.vpro.nl/programmas/tegenlicht/kijk/afleveringen/2019-2020/goed-geld-verdienen.html
• Kijk op https://biotuinwijzer.nl/ voor meer biologische kwekers en verkopers

In deze aflevering leggen Allard en Paul stap voor stap uit wat jij moet weten over dit grote onderwerp en vertellen we waardoor dit structurele onrecht gemaskeerd wordt. Ook leggen we de voornaamste oorzaken achter dit structurele probleem bloot en praten we over concrete oplossingen die tijdens Prinsjesdag centraal zouden moeten staan.

Tot slot blijft de roze olifant in de kamer (lees: Tweede Kamer) uiteraard niet onbenoemd, namelijk: hoe kan het dat linkse partijen, ooit opgericht om de arbeidersklasse te vertegenwoordigen, zo'n groot probleem voor deze klasse met zo weinig inhoudelijke diepgang en politieke strijdlust benaderen? 

Bronnen:
- World Inequality Database van Thomas Piketty: https://wid.world/
- Onderzoek Universiteit Leiden (in het bijzonder pagina 23): https://www.universiteitleiden.nl/binaries/content/assets/rechtsgeleerdheid/fiscaal-en-economische-vakken/economie/rm_2024_01_13022024.pdf

• Waarom werk ik zoveel?
• Waarom is mijn werk zo zinloos?
• Waarom wordt mijn werk zo ondergewaardeerd?
• Waarom wordt mijn werk niet als werk gezien?

Paul Schenderling en Allard Amelink bespreken ze met hoogleraar politieke filosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen Lisa Herzog. Haar onderzoek richt zich op economische rechtvaardigheid, ethiek in organisaties en democratie in het bedrijfsleven. De Toekomst van Werk. Van hiërarchie naar democratie. 

In deze aflevering spreken Matthias Olthaar en Allard Amelink Frank Holleman van Fork Ranger. Fork Ranger helpt je 2 lastige vragen te beantwoorden: "wat kan ik aan klimaatverandering doen" en "wat eten we vanavond"? Ze geven praktische tips, bieden inzicht in de impact van voedsel en geven heerlijke recepten om deze inzichten toe te passen. Dat betekent zeker niet dat het minder lekker en minder gezond moet!

Kijk voor meer informatie op www.forkranger.com/nl of download de app op je telefoon.

Afgelopen dagen ging Europa naar de stembus. Donderdag trapte NL de verkiezingen af; we mochten 29 van de 705 zetels verdelen.

In de dagen die volgden stemden alle Europese landen voor het Europees Parlement. Zowel in Nederland als verder in Europa wonnen rechts-radicale partijen. Tegelijk blijven de traditionele machtsblokken in Europa overeind. Dat betekent dat deze uitslag zeker niet alleen negatief is. 

In de podcast gaat het over:

• De lezing van Henri Bontenbal: "Ecologisch burgerschap betekent ook je politiek inzetten voor duurzame ontwikkeling"
• De aflevering over wonen: "Bouwen, bouwen, bouwen" is niet de oplossing voor de wooncrisis

Stuk voor stuk zaken waar je blij of verdrietig of boos van kan worden. Maar wat kunnen we structureler zeggen over het akkoord? En wat als we met de bril van leven na de groei kijken naar dit onderhandelingsresultaat?

Paul noemt het boek Power and Progress van Daren Acemoglu. 

Veroordeeld als we zijn tot het gebruik van deze apparaten, hoe kunnen we daar dan toch goed mee omgaan? In deze uitzending gaat Allard Amelink in gesprek met Jeroen Merk, arbeids- en mensenrechtenexpert in de elektronicaketen bij SOMO en internationaal coördinator van het Good Electronics Netwerk en Matthias Olthaar, lector Green Economics & Process Optimization bij NHL Stenden Hogeschool en mede-oprichter van Just Enough.

Wil jij doorpraten over deze podcast? Meld je dan aan voor onze online meet-up van maandag 10 juni via: https://justenough.nl/online-meet-ups/

De volgende artikelen worden genoemd in de podcast:

·         Het artikel van LowTech Magazine over lang gebruik van oude laptops: https://justenough.nl/waarom-ik-geen-nieuwe-laptops-meer-koop/

·         Productbeoordeling smart phones van Just Enough: https://justenough.nl/productbeoordeling-smart-phones/

·         Productbeoordeling laptops van Just Enough: https://justenough.nl/productbeoordeling-laptops/

·         Franse reparabiliteitsindex: https://www.indicereparabilite.fr/

Paul Schenderling en Allard Amelink bespreken het deze maand in Leven na de groei. Paul stelt dat postgroei juist geen zwak verhaal is, maar het krachtigste antwoord tegen geweld en oorlog. Kwaliteit is het sleutelwoord. Door in te zetten op kwaliteit verspillen we minder in onze samenleving; kunnen we onze middelen en tijd besteden aan wat écht nodig is; en wordt het weer mogelijk om productie in eigen land te halen. Dat geeft ons de mogelijkheid om in tijden van oorlogsdreiging, zelf te produceren wat nodig is om ons te beschermen. Doordat we ons in de afgelopen decennia zo hebben overgeleverd aan landen met lage productiestandaarden, zijn we zelf zwakker geworden.

Verder moeten we als rijke westen stoppen met onze hypocrisie op het wereldtoneel. We worden door veel landen in het mondiale zuiden niet serieus genomen, omdat we wel mooie verhalen hebben over het belang van gelijkheid en een vrije wereld, maar ons daar zelf totaal niet aan houden. Ook hierin kan postgroei helpen, omdat het voor een eerlijkere verdeling van welvaart in de wereld zorgt. Dan kunnen we wereldwijd samenwerken aan een veiligere en eerlijkere wereld.

Tot slot moeten we ook naar onszelf kijken. Oekraïners geven hun leven om hun land en hun levenswijze te verdedigen. Waar zijn wij in Nederland vandaag de dag bereid voor te vechten? Voor welke waarden zijn wij bereid de wapenen op te pakken? Het enige dat we nog met elkaar lijken te delen is onze behoefte aan economische groei. Maar wie wil zijn leven daarvoor geven? We moeten op zoek naar wat ons wel gelukkig maakt en met elkaar verbindt.

Postgroei maakt ons dus geen willoze slachtoffers, maar geeft juist kracht.

Leestip: Van muur tot muur van Jonathan Holslag. Als je het wil kopen, doe dat dan via je lokale boekhandel!

Wil je meer weten? Lees dan hoofdstuk 15 uit ons boek 'Er is leven na de groei'.

Dit is de link naar het dashboard van de IEA dat we bespreken: https://www.iea.org/reports/tracking-clean-energy-progress-2023

Maar bouwen, bouwen, bouwen gaat ook ten koste van schaarse ruimte en natuur en gaat gepaard met uitstoot van broeikasgassen, stikstof en veel materiaalgebruik. Is bouwen echt de enige oplossing of kan het ook anders?

In deze podcast delen architect Sanne van Manen en Marjet Rutten van Gideon Building Transition Tribe hun kennis en visie op onze woonopgave. In de eerste plaats hebben we niet een miljoen nieuwe woningen, maar woonplekken nodig. In deze podcast leer je hoe we die woonplekken niet alleen kunnen realiseren zonder enorm veel nieuwe woningen te bouwen, maar ook hoe dat kan op een manier die socialer, gezonder en duurzamer is.

Heb jij een vraag of idee voor een volgende podcasts? Deel deze dan via post [at] justenough.nl. Wil je doorpraten met andere luisteraars, meld je dan aan voor een van onze Online Meet-Ups - Just Enough.

Lees ook onze artikelen over bouwen:

• Moeten we bouwen? - Just Enough
• Frank en Monique willen hun huis delen, als bijdrage aan woningnood - Just Enough

Linkjes naar onderwerpen waar we in de aflevering naar verwijzen:
Het Grote gevecht van Jeroen Smit
Waterworks of money van Carlijn Kingma
The Big Short
Bankenwijzer en verzekeringswijzer 

Just Enough publiceert regelmatig over digitale zaken, in ons dossier 'digitale detox'. Zo tref je in ons dossier onder andere een artikel over de ecologische impact van data/digitale diensten.

Is er een onderwerp waar je graag een podcastaflevering van Leven na de groei over zou willen horen? Stuur je vraag of onderwerp dan naar post@justenough.nl.

De VPRO documentaire waarnaar verwezen wordt is hier te vinden: Rebellen tegen reclame - VPRO
Als je meer wilt leren over de oorsprong van reclame, bekijk dan deze vierdelige BBC documentaire: The Century of the Self (2002) - YouTube

Wil je doorpraten over deze podcast en gerelateerde onderwerpen? Meld je dan aan voor een online meet-up: Online Meet-Ups - Just Enough

Wekelijks zoekt Merlijn naar creatieve en inspirerende manieren om de crises van onze tijd het hoofd te bieden in de nieuwsbrief De Tegentijd. Je kunt je hier opgeven: https://tegentijd.nl/

Merlijn Twaalfhoven en Paul Schenderling organiseren samen met 4 andere voorlopers van de nieuwe economie op 29 februari een dag met masterclasses: https://www.postgroei.nl/organisatienieuws/event-handvatten-voor-postgroei-in-de-praktijk

Met The Turn Club brengt Merlijn mensen samen die maatschappelijke vraagstukken aanpakken met een kunstenaars-mindset. Er is ook een platform voor samenwerking en events: https://turnclub.net/

Bronnen en verdiepend materiaal:

• https://www.iea.org/commentaries/what-does-cop28-need-to-do-to-keep-1-5-c-within-reach-these-are-the-iea-s-five-criteria-for-success
• https://www.carbonbrief.org/cop28-key-outcomes-agreed-at-the-un-climate-talks-in-dubai/
• https://www.carbonbrief.org/analysis-chinas-emissions-set-to-fall-in-2024-after-record-growth-in-clean-energy/
• https://www.iea.org/reports/tracking-clean-energy-progress-2023
• https://climateactiontracker.org/publications/cop28-initiatives-create-buzz-will-only-reduce-emissions-if-followed-through/
• https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2023/12/09/joint-statement-on-fossil-fuel-subsidies
• https://energy.ec.europa.eu/publications/global-renewables-and-energy-efficiency-pledge_en

In het mondiale Noorden staan we voor de grote opgave om onze sterk ontwikkelde economie te verduurzamen. Maar is dat niet dweilen met de kraan open als in het zuidelijke deel van de wereld de economische ontwikkeling nu pas goed op gang komt? Zeker omdat uit de armoede komen al snel een hogere prioriteit heeft dan duurzaamheid. Of belemmert onze verduurzaming juist dat landen in het mondiale zuiden uit de armoede kunnen komen? Immers, leven na de groei betekent langer doen met onze spullen, onze spullen meer delen en dus minder consumeren. Maar wat zijn daar de gevolgen van voor landen in het mondiale zuiden? Gaan daar niet heel veel banen verloren? En hoe moeten we omgaan met ontwikkelingssamenwerking? Is dat niet veel te veel eenrichtingsverkeer? Moeten we ons meer afvragen wat Noorden en Zuiden van elkaar kunnen leren?

Dat en meer in deze aflevering.

Genoemde literatuur:

• Friedrich Hayek - The economic conditions of interstate federalism
• Dani Rodrik - Straight talk on trade: ideas for a sane world economy

Wil je samen met andere doorpraten over dit onderwerp, meld je dan aan voor onze online meet-ups: Online Meet-Ups - Just Enough

In deze aflevering leggen we uit waarom wij vinden dat Chocolatemakers, Original Beans, MonChoco Chocolat, Pacari, Fairafric Chocolate, Ombar Chocolate en Vego de meest duurzame merken van dit moment zijn. Huh, welke merken? Waarom deze? Waarom zijn ze onbekend? Waar kan ik die kopen? En Tony's Chocolonely dan? We bespreken het allemaal.

Wil je samen met andere doorpraten over dit onderwerp, meld je dan aan voor onze online meet-ups: Online Meet-Ups - Just Enough

Lees hier ook de artikelen over chocola op de website van Just Enough:
* Productbeoordeling Chocola - Just Enough
* Chocolade dekoloniseren - Just Enough
* Original Beans, chocola, maar dan in alle opzichten totally different - Just Enough

In het boek 'Er is leven na de groei' legden we al uit dat je zomaar 20% minder kunt gaan werken als producten lang mee zouden gaan, gedeeld kunnen worden en bijdragen aan onze kwaliteit van leven. Niet dat werken niet leuk of slecht is. Integendeel. Maar het leven heeft misschien nog wel veel meer in petto dan wat we nu denken. Onverwachte levensvreugden die onuitputtelijk zijn. Paul Schenderling en Matthias Olthaar delen ervaringen uit hun eigen levens, bespreken wat je kunt verstaan onder 'genoeg' en hoe je zelf de vreugde daarvan kunt ontdekken.

De top-10 die we bespreken vind je hier: https://ce.nl/publicaties/top-10-milieubelasting-gemiddelde-nederlandse-consument-update/#:~:text=CE%20Delft%20heeft%20op%20basis,persoon%20per%20jaar%20in%20Nederland

Wil je samen met andere doorpraten over dit onderwerp, meld je dan aan voor onze online meet-ups: Online Meet-Ups - Just Enough

De verkiezingskoorts is al aardig losgebarsten en, je zult het ongetwijfeld herkennen, dat betekent dat de stemtools je om de oren vliegen. Stemwijzer, Kieskompas, Stemmentracker. Je beantwoordt een reeks stellingen en dan krijg je een top-zoveel van partijen die het meest bij je passen. Maar zijn die tools nou de juiste manier om tot een goede keuze? Leven na de groei presenteert je een eigen Stemwijzer!

Wil je een vraag insturen aan Paul? Mail dan naar post@justenough.nl

Er zijn grofweg twee soorten afleveringen:

• op de eerste maandag van de maand verschijnt een bulletin. Hierin nemen Paul en Allard een actueel thema door en beantwoorden ze een luisteraarsvraag.
• later in de maand volgt een verdiepingsaflevering rondom een specifiek thema.

Abonneer je nu om op de hoogte te blijven van nieuwe afleveringen